Για δεκαετίες, κάθε μεγάλη πλημμύρα στην Ελλάδα συνοδευόταν σχεδόν από την ίδια συζήτηση: περισσότερα αναχώματα, περισσότεροι καθαρισμοί ποταμών, περισσότερα τεχνικά έργα. Κι όμως, κάθε νέα καταστροφή επανέφερε το ίδιο ερώτημα. Γιατί, παρά τις συνεχείς παρεμβάσεις, οι πλημμύρες εξακολουθούν να προκαλούν τόσο μεγάλες καταστροφές;
Η απάντηση που δίνει σήμερα η διεθνής επιστημονική κοινότητα είναι ότι ίσως δεν αρκεί να αλλάξουμε τα έργα. Ίσως πρέπει να αλλάξουμε τον τρόπο με τον οποίο σχεδιάζονται τα έργα.
Ακριβώς αυτή την αλλαγή επιχειρεί να φέρει η Περιφέρεια Θεσσαλίας, η οποία αναπτύσσει, για πρώτη φορά στην Ελλάδα, ένα ολοκληρωμένο μοντέλο αντιπλημμυρικού σχεδιασμού σε συνεργασία με το Πανεπιστήμιο του Brighton, το Υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας, τον ΟΔΥΘ και Έλληνες επιστήμονες. Πρόκειται για μια πρωτοβουλία που δεν αφορά μόνο τη Θεσσαλία. Φιλοδοξεί να δημιουργήσει ένα νέο πρότυπο σχεδιασμού, το οποίο αποτέλεσε το αντικείμενο ενημερωτικής σύσκεψης που πραγματοποιήθηκε την περασμένη Παρασκευή στην Περιφέρεια Θεσσαλίας υπό τον συντονισμό του Περιφερειάρχη Θεσσαλίας Δημήτρη Κουρέτα, και θα μπορεί να αξιοποιηθεί σε ολόκληρη τη χώρα.
Το ποτάμι δεν είναι ένας αγωγός
Η μεγαλύτερη αλλαγή δεν αφορά κάποιο συγκεκριμένο έργο. Αφορά τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε το ίδιο το ποτάμι.
Όπως εξηγεί ο καθηγητής Φυσικής Γεωγραφίας του Πανεπιστημίου του Brighton Γιώργος Μανιάτης, για πολλά χρόνια τα ποτάμια αντιμετωπίζονταν κυρίως ως ανοικτοί αγωγοί, με μοναδικό στόχο το νερό να απομακρύνεται όσο το δυνατόν γρηγορότερα. Η διεθνής εμπειρία, όμως, δείχνει ότι αυτή η προσέγγιση πολλές φορές μεταφέρει το πρόβλημα λίγα χιλιόμετρα πιο κάτω, αυξάνει τη διάβρωση, επιβαρύνει το περιβάλλον και μπορεί τελικά να δημιουργήσει μεγαλύτερο πλημμυρικό κίνδυνο.
Η σύγχρονη επιστήμη αντιμετωπίζει το ποτάμι ως ένα ολοκληρωμένο φυσικό σύστημα. Δεν εξετάζει μόνο την κοίτη του, αλλά ολόκληρη τη λεκάνη απορροής, τα φερτά υλικά, το πλημμυρικό πεδίο, τη βλάστηση και τις φυσικές διεργασίες που διαμορφώνουν τη λειτουργία του στον χρόνο. Στόχος δεν είναι να περιοριστεί η φύση, αλλά να αξιοποιηθεί προς όφελος της αντιπλημμυρικής προστασίας.
Όταν η φύση γίνεται σύμμαχος
Αυτή είναι και η φιλοσοφία των Λύσεων Βασισμένων στη Φύση (Nature-Based Solutions), που εφαρμόζονται ήδη σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες.
Πρόκειται για παρεμβάσεις που αξιοποιούν τις ίδιες τις φυσικές λειτουργίες των ποτάμιων οικοσυστημάτων ώστε να μειώνεται ο πλημμυρικός κίνδυνος. Αυτό μπορεί να σημαίνει αποκατάσταση φυσικών πλημμυρικών πεδίων, επιβράδυνση της ροής του νερού όπου αυτό είναι απαραίτητο, δημιουργία περισσότερου χώρου για το ποτάμι ή επεμβάσεις που ενισχύουν τη φυσική ισορροπία του συστήματος.
Οι λύσεις αυτές δεν αντικαθιστούν τα απαραίτητα τεχνικά έργα. Τα συμπληρώνουν, ώστε κάθε παρέμβαση να βασίζεται πρώτα στην κατανόηση της λειτουργίας του ποταμού και στη συνέχεια στην επιλογή του κατάλληλου συνδυασμού φυσικών και τεχνικών λύσεων.
Από το Brighton στη Θεσσαλία
Η συνεργασία της Περιφέρειας Θεσσαλίας με το Πανεπιστήμιο του Brighton δεν περιορίζεται στην ανταλλαγή επιστημονικών απόψεων.
Ξεκίνησε με πρόγραμμα εκπαίδευσης στελεχών της Περιφέρειας και των συναρμόδιων φορέων, συνεχίστηκε με επιτόπια επίσκεψη εργασίας στον ποταμό River Rother της Αγγλίας και με εργαστήριο στρατηγικού σχεδιασμού, ενώ σήμερα εξελίσσεται σε ένα μόνιμο πλαίσιο συνεργασίας, με στόχο τη μεταφορά τεχνογνωσίας και τη δημιουργία ελληνικής επιστημονικής εξειδίκευσης στον συγκεκριμένο τομέα.