Άραγε, σκεφτήκαμε ποτέ πως δημιουργηθήκαμε και ποια η καταγωγή μας; Γιατί, αν αυτά είναι υψηλά, είναι υψηλά όχι μόνο ως προς το εξωτερικό περίβλημα των λέξεων, αλλά ως προς την επίτευξη τους που ομοιάζει προς τον Θεό Δημιουργό. Τότε, λοιπόν, αποκτούν περιεχόμενο για τον άνθρωπο.
Είναι αυτό που συχνά αναφέρει ο άγιος Γρηγόριος Νύσσης· το βασιλικό αξίωμα του ανθρώπου. Θεία η καταγωγή του ανθρώπου. Όχι κατά φύσιν, αλλά κατά χάριν. Εξάλλου, φυσική δεν θα μπορούσε να είναι ποτέ, καθότι δεν πρέπει να αγνοούμε πως ως δημιουργήματα έχουμε την αφετηρία μας στο μη ον. Αυτό, όμως, δεν είναι ιδιαίτερα ενθαρρυντικό γιατί επιστρέφουμε σε εκείνο που δεν είμαστε ή μάλλον επιστρέφουμε στην ανυπαρξία μας. Αυτό είναι ο θάνατος. Αυτό είναι το κακό. Το μη ον. Κι όμως αυτό το τίποτε υπάρχει. Τουλάχιστον φαινομενικά γιατί στην αυθεντική του μορφή ως παρυπόσταση νοείται.
Πού χώρος και χρόνος για σκέψη; Γεννιόμαστε, μεγαλώνουμε χωρίς να υποπτευθούμε από που προήλθαμε και τι μπορεί να γίνουμε. Μέρη του αισθητού κόσμου σε έναν παράλληλο νοητό κόσμο για να θυμηθούμε τον Πλάτωνα. Μία σημαντική διάκριση κι αυτή, καθώς δεν άφησε ασυγκίνητη τη θεολογική δημιουργική σκέψη των Πατέρων των πρώτων αιώνων. Αναζητούμε το πως, όχι όμως το γιατί. Πώς δημιουργηθήκαμε; Πώς δημιουργήθηκε ο κόσμος; Το πως επιστημονικό. Το γιατί βαθύτατα θεολογικό.
Τούτη η εποχή δεν είναι ούτε για τους ρομαντικούς, ούτε για τους αναζητητές της αλήθειας. Η αλήθεια, αυτό που δεν μένει στη λήθη, δεν αναζητείται σε χώρους της πραγματικότητας, η οποία βέβαια υπέρκειται του επέκεινα (λεκτικά και οντολογικά), αλλά σε χώρους ιδεών. Όλα γύρω μας τί κατάντησαν; Σκιές εικόνων. Όχι, οι ίδιες οι εικόνες. Απεναντίας, κιόλας, είδωλα των εικόνων που αντικατοπτρίζουν πλατωνικά την αλήθεια, όχι όμως την αυθεντικότητα. Κι αυτό καθότι η αλήθεια δεν είναι σημαίνει πάντοτε αυθεντικότητα. Με άλλα λόγια εξαρτάται από το σημείο που αντικρίζουμε τα πράγματα. Αν έχουμε την πλάτη μας στα πράγματα, και η φωτιά τρεμοπαίζει πάνω τους, δεν βλέπουμε τα πράγματα (αυθεντικότητα) αλλά τις σκιές τους (αλήθεια). Οι σκιές που φαίνονται δεν είναι τα ίδια τα πράγματα, αλλά κάτι που μπορεί να μοιάζει σε αυτά και δημιουργούνται από οτιδήποτε, όχι όμως από τα ίδια τα πράγματα.
Η εποχή μας επικροτεί τα παραπάνω. Εικονικές σχέσεις, σεξουαλικότητα εκτός της συμπλοκής και ερωτικότητας των σωμάτων, προφίλ στα κοινωνικά δίκτυα και φωτογραφίες πειραγμένες, ‘’φτιαγμένες’’, πολύ ‘’φτιαγμένες’’, φίλτρα για να απορροφήσουν την αληθινότητα των προσώπων, ιδεατοί κόσμοι, άφταστοι τις περισσότερες φορές, πρόσωπα που υποκύπτουν στον πειρασμό της απατηλότητας, φιλίες άφιλες, ανέραστα like, επίδειξη πλούτου, χρήματος, εξουσίας. Γιατί όλα αυτά; Γιατί μας έλκει περισσότερο η αυτοαναφορικότητα; Ο ναρκισσισμός; Η ωραιοπάθεια;
Η επιστροφή είναι δραματική. Πάντοτε ήταν δραματική. Αυτή η εξάρτηση μας από το μη ον. Δεν είμαστε, βλέπετε, αυτοδημιούργητοι. Ο Θεός μας δημιούργησε. Έχουμε αλλού την αναφορά μας και αλλού την αρχή μας. Η αρχή μας είναι στο τίποτε. Τραγικό, έτσι; Τουλάχιστον αυτό να μας κρατούσε πιο ταπεινούς. Δεν μπορεί να μην μας λυγίζει αυτό. Είναι οδυνηρό να ερωτοτροπείς με την επιστροφή σου στην ανυπαρξία. Αυτό το αμάρτημα δεν διέπραξαν οι πρωτόπλαστοι; Υπέκυψαν στο φθόνο του διαβόλου (με δική τους ευθύνη) και επέστρεψαν στο μη ον, στον θάνατο. Και από τότε, όλοι μας αργά ή γρήγορα εκεί επιστρέφουμε. Το ίδιο ισχύει, βέβαια, και με κάθε κατάλοιπο αυτής της δραματικής υπαιτιότητας μας.
Η οδύνη, η κατάθλιψη, ο θάνατος, η αυτοκαταστροφή, η αυτοκτονία, το πένθος, όλα μαγνητίζονται από το μη ον. Το τίποτε. Το ανύπαρκτο. Όμως, η ιστορία δεν σταματά εκεί. Από το μη ον προήλθε το ‘’είναι’’. Κι αυτό μέσα από την δημιουργικότητα του Θεού. Όχι ως αιτιότητα, όπως θα ‘λεγαν οι νεοπλατωνικοί, αλλά ως ελευθερία, ως βούληση, εν τέλει ως τρόπος. Αυτός είναι ο τρόπος του Θεού. Και τότε και η αμαρτία και ο θάνατος και η καταστροφή αποκτούν νόημα. Ο Θεός δίνει νόημα στα πράγματα. Ο Θεός δίνει νόημα σε όλα. Ακόμη και στο μη ον. Το φέρνει στο είναι. Η πτώση γίνεται σωτηρία και ο θάνατος ζωή.
Σημασία έχει ότι όλα αυτά τα υπαρξιακά, κοινωνικά αδιέξοδα αντί να φαίνονται σκιές ενώπιον μας, καθίστανται εκ Θεού ευεργεσίες. Αυτό ωφείλεται στον Θεό. Στον Θεό που δεν μας προσφέρεται ως εξηγητική αρχή αλλά ως πρόσωπο. Η δραματική επιστροφή του ανθρώπου στο τίποτε είναι επικίνδυνη. Χρειάζεται να διευθετηθεί η ελευθερία μας. Με τούτο τον τρόπο θα εξαφανιστεί το κακό. Ελπίζουμε στην αποκατάσταση των πάντων, τότε που ο Χριστός θα γίνει ‘’τά πάντα ἐν πᾶσι’’ (Α’ Κορ. 15,28). Πλαστήκαμε ελεύθεροι αλλά η πραγματική μας ελευθερία είναι συνυφασμένη με το πρόσωπο του Θεού. Ελευθερία δεν είναι μόνο η επιλογή της απροσδιόριστης ανοικτότητας στα πάντα, ακόμη και στο κακό. Δεν είμαστε ελεύθεροι μόνο για να επιστρέψουμε στο δραματικό μας ‘’είναι’’. Ίσως θεραπευθεί η ελευθερία μας και επιστρέψει στην πραγματική της μορφή, αφού η ελευθερία ενός ελλόγου πνεύματος είναι η ολοκλήρωση του σε ενότητα με τον Θεό. Κάτι είχε διακρίνει ο David Bentley Hart όταν το έγραφε.
Πρωτοπρεσβύτερος Ηρακλής Φίλιος (θεολόγος, βαλκανιολόγος)
Εφημέριος Διάβας Ι.Μ. Σταγών & Μετεώρων