Παιδιά, τώρα που ξεκινάει το σχολείο δεν χρειάζεται άγχος και υπερβολική μελέτη. Ίσως, στις μέρες μας, το σχολείο να μην επιτελεί τον βασικό του ρόλο, που είναι η διαπαιδαγώγησή σας, όμως εξακολουθεί να αποτελεί ένα παιδαγωγικό εργαστήρι ψυχών και σωμάτων, άσκησης στις αρετές και μόρφωση μέσα από αυτές.
Βομβαρδισμός πληροφοριών, γνώσεων καθημερινά. Ερωτήσεις που απαιτούν συγκεκριμένες απαντήσεις. Και στο βάθος; Οι εξετάσεις. Και η κριτική σκέψη; Προφανώς, δεν φταίτε εσείς, ούτε οι εκπαιδευτικοί που με κόπο και αγωνία αγωνίζονται σήμερα. Ίσως, η ευθύνη να εντοπίζεται στην Πολιτεία, καθότι δεν υπάρχει μία ενιαία γραμμή συναντίληψης, σχετικά με την πολιτική της εκπαίδευσης στην χώρα μας, σε αντίθεση με τις βόρειες χώρες που έχουν υιοθετήσει ένα λαμπρό εκπαιδευτικό σύστημα και μία άλλη κουλτούρα.
Γνώση, γνώση, γνώση. Αυτό είναι το τρίπτυχο της εποχής μας. Η απόκτηση γνώσης μας ‘’κάνει’’ ανθρώπους; Ένας που είναι πολύ μορφωμένος, είναι οπωσδήποτε ευγενής, καλοσυνάτος, φιλάνθρωπος; Να γνωρίσουμε τον τρόπο της παίδευσης, παρά να φορτωθούμε γνώσεις για να εξυπηρετηθεί η στιγμή της εξέτασης μας. Εξετάσεις δίνουμε πάντα στη ζωή μας. Άνθρωποι έρχονται και άνθρωποι φεύγουν. Άλλοι με πολύ μόρφωση που λειτουργεί σε βάρος της πίστης, άλλοι με πίστη που λειτουργεί σε βάρος της μόρφωσης και άλλοι με κομψό και αριστοτεχνικό τρόπο προχωρούν στον συγκερασμό των δύο μεγεθών.
Αυτό το τελευταίο το βλέπουμε στα έργα των Πατέρων της Εκκλησίας. Δυστυχώς, το μάθημα των Θρησκευτικών έχει υποβαθμιστεί. Έχει απολεσθεί η ευκαιρία για μελέτη των έργων των Πατέρων της Εκκλησίας. Είναι άλλο το διάβασμα, το ξεφύλλισμα, και άλλο η μελέτη. Η μελέτη έχει βάθος. Αντικρίζει την ουσία των πραγμάτων. Αυτό το βάθος το συναντάμε στους Πατέρες της Εκκλησίας, οι οποίοι ήταν άγιοι με μεγάλη προσφορά στην Εκκλησία, στα γράμματα, στις τέχνες, και φυσικά διακρίθηκαν για τον πνευματικό τους βίο.
Ένας από τους αγίους που αξίζει να μελετηθεί είναι ο Μ. Βασίλειος, ένας από τους Τρεις Ιεράρχες. Συγκεκριμένα, ο Μ. Βασίλειος, έγραψε ένα έργο με τίτλο ‘’Πρός τους νέους, ὅπως ἄν ἐξ ἑλληνικῶν ὠφελοῖντο λόγων’’. Το έργο αυτό απευθύνεται προς τους νέους της εποχής του και το έγραψε το 363 με 364. Αφορμή υπήρξε ένα διάταγμα του Ιουλιανού, με το οποίο απαγόρευε στους χριστιανούς διδασκάλους να διδάσκουν κλασική φιλολογία, ρητορική και φιλοσοφία. Ο ίδιος θα δείξει μέσα από το έργο του πως η θύραθεν παιδεία λειτουργεί ως προπαιδευτικό στάδιο στα θεία πράγματα.
Τίποτε δεν είναι αποβλητέο. Οι Πατέρες της Εκκλησίας είχαν μελετήσει σε βάθος τον Ωριγένη (ιδίως οι Καππαδόκες τον προϋποθέτουν), τον Πλάτωνα, τον Πλωτίνο, καθώς και άλλες φιλοσοφικές Σχολές. Ο Μ. Βασίλειος συμβουλεύει τους νέους να συναναστρέφονται με ποιητές και λογογράφους και ρήτορες και με όλους τους ανθρώπους, από τους οποίους πρόκειται να προέλθει κάποια ωφέλεια για την επιμέλεια της ψυχής. Με την στάση του αυτή δεν πραγματοποιεί ένα άνοιγμα στον κόσμο της θύραθεν παιδείας προκειμένου να αποδείξει μία ανθεκτικότητα σε εξωγενείς, της ορθόδοξης γραμματείας, επιδράσεις, αλλά για να αποκτηθεί οτιδήποτε είναι ωφέλιμο για την ψυχή, απ’ όπου κι αν προέρχεται αυτό.
Οι Καππαδόκες Πατέρες (Μ. Βασίλειος, Γρηγόριος Θεολόγος, Γρηγόριος Νύσσης) ήταν πολύ μπροστά από την εποχή τους. Αν έρχονταν στην σημερινή εποχή, οι κατά τα άλλα ‘’πολύ εκκλησιαστικοί τύποι’’ θα τους αφόριζαν, γιατί δεν χωράει στη σκέψη τους τίποτε πέρα από την σκιά του εαυτού τους. Οι Καππαδόκες Πατέρες, πέρα από την πραγματικότητα της αγιοσύνης διά του βίου τους και την σύγκραση λόγου και έργου, δεν ήταν απλά μορφωμένοι. Κατάφεραν να συνδιαλεχθούν με τα φιλοσοφικά ρεύματα της εποχής τους, την ίδια την περιρρέουσα πολιτισμική ατμόσφαιρα της εποχής τους, υιοθετώντας την θύραθεν παιδεία ως εκείνο το ‘’όχημα’’ που θα κυλούσε καταλλήλως την αλήθεια του ευαγγελίου στις κοινωνίες των εθνικών (ειδωλολατρών). Είχαν και τον τρόπο, αλλά πρωτίστως την πίστη στον Θεό. Γι’ αυτό και δεν δείλιασαν στην συνάντησή τους με φιλοσοφικές δοξασίες, ρητορικές αγωνίες και κάθε είδους επιστημονικές ενατενίσεις. Πράγματι, ήταν πολύ μπροστά από την εποχή τους και σήμερα, εκείνοι οι άνθρωποι που εντός της Εκκλησίας είναι φανατικοί και πωρωμένοι, θα τους είχαν απορρίψει στην καλύτερη περίπτωση, γιατί κατά βάθος δεν αποδέχονται πολλά από τους Πατέρες.
Παιδιά, τώρα που ξεκινάει το σχολείο ακολουθήστε το παράδειγμα της μέλισσας. Είναι ένα από τα παραδείγματα που χρησιμοποιεί ο Μ. Βασίλειος στο έργο του. Μην πάρετε μόνο την ευωδία και το χρώμα από τα άνθη, αλλά και το μέλι. Με άλλα λόγια, κάθε τι που ωφελεί την ψυχή σας, απ’ όπου κι αν αυτό προέρχεται. Πάντοτε, όμως, με διάκριση. Ένας μορφωμένος μπορεί να υποτιμά τους άλλους και να φέρεται με αυθάδεια προς εκείνους. Ένας που δεν έχει συσσωρευμένη γνώση μπορεί να έχει την κατάλληλη παιδεία, που του επιτρέπει να σέβεται τους άλλους και με ευγένεια να τους απευθύνεται. Σημασία έχει πως το ευαγγέλιο και τα κείμενα των Πατέρων της Εκκλησίας έχουν και την αλήθεια και την σοφία.
Πρωτοπρεσβύτερος Ηρακλής Φίλιος (θεολόγος, βαλκανιολόγος)
Εφημέριος Διάβας Ι.Μ. Σταγών & Μετεώρων