Υπάρχει μια καθημερινή, σχεδόν συντονισμένη προσπάθεια να παρουσιαστεί η πολιτική ζωή της χώρας σαν να περιστρέφεται αποκλειστικά γύρω από τρεις πόλους: τη Νέα Δημοκρατία, το ΠΑΣΟΚ και τον Αλέξη Τσίπρα. Σαν να μην υπάρχει τίποτα άλλο. Σαν η Ελλάδα να είναι καταδικασμένη να ανακυκλώνει τα ίδια πρόσωπα, τις ίδιες παρατάξεις, τις ίδιες αντιπαραθέσεις και τελικά τα ίδια αδιέξοδα.
Ακόμη πιο αποκαλυπτικό, όμως, είναι ότι κανείς από αυτούς τους πόλους δεν επιχειρεί να στηρίξει την πολιτική του κυριαρχία πάνω σε ένα πειστικό θετικό αφήγημα. Η δημόσια συζήτηση δεν αφορά το ποιος μπορεί να οδηγήσει τη χώρα σε μια καλύτερη πορεία. Αφορά το ποιος θα καταφέρει να πείσει τους πολίτες ότι οι άλλοι είναι χειρότεροι.
Η Νέα Δημοκρατία υπενθυμίζει τα λάθη του ΣΥΡΙΖΑ και του ΠΑΣΟΚ. Το ΠΑΣΟΚ επιχειρεί να διαφοροποιηθεί τόσο από τη Νέα Δημοκρατία όσο και από τον ΣΥΡΙΖΑ. Ο Αλέξης Τσίπρας και ο πολιτικός χώρος που εκπροσωπεί επενδύουν στις αστοχίες των κυβερνήσεων της Νέας Δημοκρατίας και στη φθορά του παλιού πολιτικού συστήματος. Όλοι τους, όμως, έχουν ένα κοινό χαρακτηριστικό: η βασική τους επιχειρηματολογία δεν είναι «δείτε τι πετύχαμε», αλλά «δείτε πόσο χειρότεροι είναι οι άλλοι».
Αυτό δεν είναι τυχαίο. Είναι η φυσική συνέπεια ενός πολιτικού συστήματος που δυσκολεύεται να υπερασπιστεί το συνολικό αποτέλεσμα της διακυβέρνησής του.
Οι πολιτικές δυνάμεις που κυβέρνησαν την Ελλάδα από το 1974 μέχρι σήμερα ζητούν συχνά να αξιολογηθούν με βάση επιμέρους επιτυχίες, μεμονωμένες μεταρρυθμίσεις ή συγκεκριμένες ιστορικές στιγμές. Όμως οι κοινωνίες δεν ζουν μέσα σε αποσπάσματα ιστορίας. Ζουν μέσα στο συνολικό αποτέλεσμα.
Και το συνολικό αποτέλεσμα είναι αυτό που βιώνουμε σήμερα.
Μια χώρα με δημογραφική συρρίκνωση. Μια οικονομία με χρόνιες παραγωγικές αδυναμίες. Νέους που εξακολουθούν να αναζητούν καλύτερες προοπτικές στο εξωτερικό. Ένα κράτος που συχνά αποδεικνύεται αναποτελεσματικό. Θεσμούς που δυσκολεύονται να εμπνεύσουν εμπιστοσύνη. Μια κοινωνία που αισθάνεται ότι, παρά τις θυσίες δεκαετιών, παραμένει εγκλωβισμένη σε έναν φαύλο κύκλο.
Αν ύστερα από μισό αιώνα διακυβέρνησης το αποτέλεσμα είναι αυτό, τότε είναι λογικό να αμφισβητείται το αφήγημα της επιτυχίας. Δεν μπορεί να συνυπάρχει ένας θριαμβευτικός απολογισμός με μια κοινωνία που βιώνει καθημερινά τις συνέπειες των συσσωρευμένων λαθών του πολιτικού συστήματος. Η πραγματικότητα λειτουργεί ως ο τελικός κριτής κάθε πολιτικής αφήγησης.
Γι’ αυτό και η σημερινή πολιτική αντιπαράθεση μοιάζει όλο και περισσότερο με έναν διαγωνισμό μεταξύ πολιτικών δυνάμεων που έχουν ανάγκη η μία την άλλη για να επιβιώσουν. Η ύπαρξη του αντιπάλου δεν αποτελεί απλώς μια πολιτική συνθήκη· αποτελεί προϋπόθεση της δικής τους νομιμοποίησης. Ο καθένας αντλεί δύναμη από τις αποτυχίες των άλλων. Ο καθένας παρουσιάζεται ως η αναγκαία λύση απέναντι σε έναν ακόμη χειρότερο αντίπαλο.
Έτσι διαμορφώνεται ένα πολιτικό περιβάλλον όπου η φιλοδοξία δεν είναι να πείσεις ότι είσαι ο καλύτερος, αλλά ότι είσαι ο λιγότερο κακός.
Και ίσως αυτή να είναι η πιο ειλικρινής περιγραφή της κρίσης του μεταπολιτευτικού πολιτικού συστήματος. Όχι ότι παράγει αντιπαραθέσεις, αλλά ότι αδυνατεί να παράγει όραμα. Αντί για ανταγωνισμό ιδεών, έχουμε ανταγωνισμό φόβων. Αντί για προτάσεις, συγκρίσεις αποτυχιών. Αντί για ελπίδα, τη διαρκή υπενθύμιση ότι οι άλλοι είναι χειρότεροι.
Μόνο που μια κοινωνία δεν μπορεί να προχωρά επ’ αόριστον επιλέγοντας κάθε φορά τον μονόφθαλμο ανάμεσα στους τυφλούς. Όταν ένα πολιτικό σύστημα εξαντλεί τα όριά του, γεννά αναπόφευκτα το νέο που έρχεται να το υπερβεί.
Και αυτό το νέο υπάρχει ήδη. Αναπτύσσεται μέσα στην κοινωνία, έξω από τα στενά όρια του παλιού πολιτικού σκηνικού και πέρα από τους τεχνητούς διαχωρισμούς που αναπαράγουν όσοι κυριάρχησαν τις τελευταίες δεκαετίες. Μπορεί να μην διαθέτει ακόμη την προβολή, τους μηχανισμούς ή την επιρροή του κατεστημένου, διαθέτει όμως κάτι πολύ ισχυρότερο: την ανάγκη της κοινωνίας για πραγματική αλλαγή.
Όσο κι αν επιχειρούν να το αγνοήσουν, να το περιθωριοποιήσουν ή να του στερήσουν τη φωνή, θα αποτύχουν. Γιατί οι ιδέες που εκφράζουν μια υπαρκτή κοινωνική ανάγκη δεν εξαφανίζονται. Αντίθετα, δυναμώνουν. Και όσο το παλιό σύστημα επιμένει να ανακυκλώνει τα ίδια πρόσωπα, τα ίδια αδιέξοδα και τις ίδιες δικαιολογίες, τόσο περισσότερο θα ενισχύεται εκείνο που έρχεται να το αμφισβητήσει.
Το νέο είναι ήδη εδώ. Οι ΔΗΜΟΚΡΑΤΕΣ – ΠΡΟΟΔΕΥΤΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ και ο πρόεδρός τους, Στέφανος Κασσελάκης, είναι εδώ. Το παλιό δεν μπορεί πλέον να πείσει ότι αποτελεί τη μοναδική επιλογή
Ο Κώστας Παπανώτας είναι εκπαιδευτικός και μέλος της ΠΟ Θεσσαλίας του κόμματος «Δημοκράτες-Προοδευτικό Κέντρο»