Άρθρο των:
Μάριου Παπαευσταθίου
Καθηγητή Οικονομίας και Νέων Τεχνολογιών
& Παναγιώτη Λαμπρόπουλου Οικονομολόγου
Υπό το πρίσμα της πρόσφατης ανακοίνωσης του Πρωθυπουργού για την αναθεώρηση του Συντάγματος, επανέρχεται στο προσκήνιο η διαχρονική αξία των δημοκρατικών θεσμών και της ενεργού συμμετοχής των πολιτών στη λήψη αποφάσεων. Η συζήτηση για τη θεσμική αναβάθμιση του πολιτεύματος αναδεικνύει τη σημασία της εκλογικής διαδικασίας ως θεμελιώδους έκφρασης της λαϊκής κυριαρχίας, αλλά και την ανάγκη ενίσχυσης της πολιτικής παιδείας και της υπεύθυνης συμμετοχής των πολιτών στα κοινά.
Στο πλαίσιο αυτό, το έργο του Ιωάννη Καποδίστρια αποκτά ιδιαίτερη επικαιρότητα. Η πολιτική του δράση στην Ελβετία και αργότερα στην Ελλάδα στηρίχθηκε στην πεποίθηση ότι η σταθερότητα ενός κράτους εξαρτάται από ισχυρούς θεσμούς, την κοινωνική συνοχή και τη συμμετοχή των πολιτών στη δημόσια ζωή. Στη σύγχρονη δημοκρατία, οι εκλογές δεν αποτελούν απλώς μια διαδικασία ανάδειξης κυβερνήσεων, αλλά έναν θεσμό μέσω του οποίου οι πολίτες ασκούν το δικαίωμα και την ευθύνη τους να διαμορφώνουν το μέλλον της χώρας. Η ενίσχυση της εμπιστοσύνης στους θεσμούς, η ενημερωμένη ψήφος και η ουσιαστική συμμετοχή στα κοινά συνιστούν βασικές προϋποθέσεις για τη λειτουργία μιας σύγχρονης και ανθεκτικής δημοκρατίας.
Αυτό λοιπόν το Ελβετικό Σύνταγμα, φέρει την χώρα αυτήέκτη σε μια κατάταξη με τις δημοκρατικότερες χώρες του πλανήτη εν έτει 2026, και πρώτη σε μία λίστα με τις καλύτερες χώρες του κόσμου που θα μπορούσε να επιλέξει κανείς να μείνει, για το ίδιο έτος.
Αβίαστα στο μυαλό μας ξεκινά μία σύγκριση των δύο πολιτικών συστημάτων. Όχι, δεν σκεφτόμαστε αλλαγή πολιτεύματος, αλλά θα μπορούσαμε – εμπνεόμενοι από αυτή την χώρα, που στον «παππού» μας μπάρμπα Γιάννη (Ιωάννη Καποδίστρια) οφείλει πολλά – να πάρουμε πράγματα.
Οι διαφορές είναι πολλές, θετικές και αρνητικές για εμάς. Οι σημαντικότερες, κατά τη γνώμη μας, είναι οι εξής
- Δομή: Η Ελλάδα είναι προεδρευόμενη κοινοβουλευτική δημοκρατία με κεντρική εξουσία, ενώ η Ελβετία είναι ομοσπονδία καντονιών με μεγάλη αυτονομία.
- Άμεση δημοκρατία: Στην Ελβετία, οι πολίτες συμμετέχουν τακτικά σε δημοψηφίσματα και λαϊκές πρωτοβουλίες. Στην Ελλάδα, η χρήση δημοψηφισμάτων είναι σπάνια και περιορίζεται σε κρίσιμα εθνικά ή κοινωνικά ζητήματα!!!
- Πολιτική παιδεία και συμμετοχή: Η ελβετική κοινωνία είναι εξοικειωμένη με την άμεση συμμετοχή, ενώ στην Ελλάδα η πολιτική παιδεία παραμένει περιορισμένη, με αποτέλεσμα οι πολίτες να μην αξιοποιούν πλήρως τα θεσμικά εργαλεία άμεσης δημοκρατίας.
Επιτρέψτε μας να εστιάσουμε στο τρίτο: στην περιορισμένη πολιτική παιδεία των πολιτών.
- Ενίσχυση Πολιτικής Παιδείας
Η διαχρονική ενδυνάμωση της πολιτικής παιδείας προϋποθέτει ένα πολυεπίπεδο και διαρκές σχέδιο παρέμβασης που θα πρέπει να ξεκινά από την εκπαίδευση και να επεκτείνεται στην κοινωνία και την τεχνολογία.
1.2 Από το σχολείο
Η πολιτική αγωγή πρέπει να αποκτήσει βιωματικό χαρακτήρα.Κάποια από τα μέτρα που θα μπορούσαν να εφαρμοστούν είναι οι προσομοιώσεις κοινοβουλευτικών διαδικασιών μέσα στις αίθουσες, μαθητικά δημοψηφίσματα, ενσωμάτωση μαθημάτων κριτικής σκέψης και επιχειρηματολογίας. Η διδασκαλία δεν πρέπει να περιορίζεται στη θεωρία, αλλά να καλλιεργεί δεξιότητες διαλόγου, σεβασμού στη διαφορετική άποψη και κατανόησης των δημοκρατικών διαδικασιών.
1.3 Στα πανεπιστήμια και στη δια βίου μάθηση
Η πολιτική παιδεία μπορεί να ενισχυθεί μέσω ανοιχτών προς το κοινό σεμιναρίων, δημόσιων διαλόγων και διαθεματικών μαθημάτων που να συνδέουν την πολιτική με την οικονομία, το περιβάλλον και την τεχνολογία.
Κρίνονται απαραίτηταπρογράμματα δια βίου μάθησης για ενήλικες πολίτες,μέσω των οποίων θα είναι σε θέση να κατανοήσουν τη μέγιστη σημασία της συμμετοχής, με ότι αυτό σημαίνει.
- Στους εργασιακούς χώρους
Οι επιχειρήσεις και οι οργανισμοί μπορούν να προάγουν μια κουλτούρα συμμετοχής μέσω εσωτερικών διαβουλεύσεων, επιτροπών εργαζομένων και δημοκρατικών διαδικασιών λήψης αποφάσεων (όχι στα πλαίσια συνδικαλισμού, μόνο). Η ενίσχυση του κοινωνικού διαλόγου, και δη μέσα σε εργασιακά περιβάλλοντα, καλλιεργεί δεξιότητες συμμετοχής και υπευθυνότητας.
1.5Ρόλος ΜΜΕ
Τα μέσα ενημέρωσης μπορούν να βοηθήσουν οργανώνοντας ενημερωτικές δράσεις και ανοιχτές συζητήσεις, προβάλλοντας με αμεροληψία σχετικές πρωτοβουλίες και προάγοντας οι ίδιες δημοκρατικές διαδικασίες, ευγένεια και σεβασμό στους τηλεοπτικούς διαλόγους και στις δημόσιες ομιλίες.
- Ο ρόλος της τεχνολογίας και της επικοινωνίας
Ζούμε στην εποχή της πληροφορίας, της εικόνας και της άμεσης ψηφιακής αλληλεπίδρασης. Προς επίρρωση των παραπάνω, παραθέτουμε έρευνα της ΕΛΣΤΑΤ, η οποία δημοσιεύτηκε τον Δεκέμβρη του 2025, με τίτλο: «Έρευνα χρήσης τεχνολογιών πληροφόρησης και επικοινωνίας από νοικοκυριά και άτομα». Αναφορικά με την αυξανόμενη πρόσβαση στο διαδίκτυο, το ποσοστό των ατόμων από 16 έως 74 ετών, εκτοξεύθηκε από το 14,7 % το 2002, στο 89,2 % το 2025! Επισημαίνουμε ότι, σε σύνδεση με το θέμα μας, το ποσοστό του πληθυσμού ηλικίας 16–74 ετών που μοιράζεται την γνώμη του για κοινωνικά ή πολιτικά ζητήματα μέσω ιστοσελίδων ή μέσων κοινωνικής δικτύωσης ανέρχεται στο 16%, ενώ το ποσοστό όσων συμμετέχουν σε διαδικτυακές διαβουλεύσεις ή ψηφοφορίες για κοινωνικά ή πολιτικά θέματα (π.χ. σχέδια νόμων, προσυπογραφή για την προώθηση αιτημάτων κ.ά.) περιορίζεται μόλις στο 10%.Εξέχουσας σημασίας λοιπόν θεωρείται η αξιοποίηση ψηφιακών πλατφορμών διαβούλευσης, συμμετοχικών εφαρμογών και ανοιχτών δεδομένων. Για να εφαρμοστεί ουσιαστικά η άμεση δημοκρατία στην Ελλάδα, η τεχνολογία πρέπει να λειτουργήσει ως εργαλείο διαφάνειας, συμμετοχής και εκπαίδευσης, μέσα από μια σύγχρονη και αποτελεσματική ψηφιακή πλατφόρμα της Βουλής και των δημόσιων θεσμών.
2.1 Φιλικό και λειτουργικό περιβάλλον
Η ιστοσελίδα της Βουλής εν προκειμένω, πρέπει να είναι απλή, εύχρηστη και πλήρως προσαρμοσμένη σε κινητά και υπολογιστές, με σαφή δομή, γρήγορη αναζήτηση θεμάτων και προσβασιμότητα για άτομα με αναπηρία. Η γλώσσα οφείλει να είναι κατανοητή, με συνοπτικές επεξηγήσεις για κάθε νομοσχέδιο.
2.2 Διαβούλευση νόμων με ουσία
Τα νομοσχέδια να παρουσιάζονται όχι μόνο στο πλήρες νομικό τους κείμενο, αλλά και σε απλοποιημένη μορφή, με βασικά σημεία, ανάλυση επιπτώσεων και παραδείγματα εφαρμογής. Οι πολίτες να μπορούν να σχολιάζουν οργανωμένα και υπεύθυνα ανά άρθρο, να προτείνουν τροποποιήσεις και να βλέπουν ποιες προτάσεις λαμβάνονται υπόψη, ενισχύοντας έτσι τη διαφάνεια και την εμπιστοσύνη.
Εδώ δράττουμε ευκαιρίας να αναφερθούμε στο εξής: Όταν ελέγξαμε το site της Βουλής των Ελλήνων με βάση διεθνή πρότυπα προσβασιμότητας, όπως τα WCAG και το ευρωπαϊκό πρότυπο EN 301 549, διαπιστώσαμε ότι δεν υπάρχει ξεκάθαρη και εμφανής δήλωση ότι πληροί αυτά τα σύγχρονα κριτήρια. Επιπλέον, όταν βάλαμε το URL της ιστοσελίδας σε εργαλείο μέτρησης προσβασιμότητας, έλαβε βαθμολογία 6,6 στα 10! Αυτό σημαίνει ότι η σελίδα λειτουργεί σχετικά καλά, αλλά έχει αδυναμίες και περιθώρια βελτίωσης — ειδικά για άτομα με αναπηρία ή για χρήστες που χρησιμοποιούν κινητό, screenreader ή πληκτρολόγιο αντί για ποντίκι.
Μέσα από δράσεις ψηφιακού μετασχηματισμού, όπως το Ελλάδα 2.0, θα μπορούσαν κάλλιστα να προβλεφθούν πόροι για μια συνολική ανανέωση του site από την αρχή.
2.3 Διαδραστικά εργαλεία συμμετοχής
Η χρήση βίντεο, infographics, podcasts και σύντομων επεξηγηματικών παρουσιάσεων μπορεί να βοηθήσει στην κατανόηση σύνθετων ζητημάτων. Παράλληλα, ψηφιακές δημοσκοπήσεις, ερωτηματολόγια και προσομοιώσεις ψηφοφορίας μπορούν να εξοικειώσουν τους πολίτες με τις διαδικασίες άμεσης δημοκρατίας.
- Εκπαίδευση και ενημέρωση
Η πλατφόρμα να περιλαμβάνει οδηγούς, διαδικτυακά σεμινάρια (webinars), εκπαιδευτικά βίντεο και διαδραστικά μαθήματα για τη λειτουργία των θεσμών, τη διαδικασία ψήφισης νόμων και τον ρόλο των δημοψηφισμάτων και των λαϊκών πρωτοβουλιών. Ιδιαίτερη έμφαση πρέπει να δοθεί στη νεολαία, με ειδικά σχεδιασμένο εκπαιδευτικό περιεχόμενο.
- Τι μπορεί να μάθει η Ελλάδα από την Ελβετία
Τρία πράγματα, λίγα και ουσιαστικά:
- Ενίσχυση πολιτικής παιδείας: Οι πολίτες πρέπει να εκπαιδευτούν σε βασικές έννοιες πολιτικής, ώστε να κατανοούν και να εκτιμούν τη σημασία των δημοψηφισμάτων και των λαϊκών πρωτοβουλιών.
- Άμεση συμμετοχή: Μέσα από δημοψηφίσματα και διαβουλεύσεις, οι πολίτες θα μπορούν να συμμετέχουν ενεργά στη λήψη αποφάσεων και στη διαμόρφωση νόμων.
- Διαφάνεια και λογοδοσία: Η ενσωμάτωση μηχανισμών άμεσης δημοκρατίας λειτουργεί ως αντίβαρο στην κακή πολιτική πρακτική και στη διαφθορά, καθώς οι αποφάσεις λαμβάνονται με συμμετοχή και έλεγχο από τον λαό.