Από την 6η Ιουνίου 1989 η Αγία και Ιερά Σύνοδος του Οικουμενικού Πατριαρχείου με απόφαση της θέσπισε την 1η Σεπτεμβρίου ως ημέρα προστασίας του φυσικού περιβάλλοντος. Μία τέτοια ενέργεια δείχνει πως τα πράγματα στην Εκκλησία, αφενός μεν δεν αντιμετωπίζονται στο πλαίσιο ενός δυαλισμού (άνθρωπος – φύση), επομένως και ανταγωνισμού της κτιστής δημιουργίας, αφετέρου δε αναδεικνύει την ιερότητα ολάκερης της θεϊκής δημιουργίας.
Η ex nihilo δημιουργία δεν σηματοδοτεί την αιώνια επιβίωση, αφού δεν διαθέτει εκ φύσεως αυτή την δύναμη. Τα πάντα δημιουργήθηκαν από τον Τριαδικό Θεό, καθοδηγούνται από την πρόνοια του, αλλά θα πρέπει (ιδίως στην δημιουργία του ανθρώπου) να λάβουμε υπόψη μας τον παράγοντα της ελευθερίας. Αλλά και στην υπόλοιπη κτίση, για παράδειγμα, στο περιβάλλον, εάν αφήσουμε τα πράγματα να αφεθούν όπως έχουν, τίποτε δεν εξασφαλίζεται. Στο σημείο αυτό αναδεικνύεται καθοριστικός ο ρόλος του ανθρώπου στην διαχείριση της κτιστής δημιουργίας, καθότι είμαστε διαχειριστές και όχι ιδιοκτήτες του φυσικού περιβάλλοντος.
Ως προϊόν αντίληψης, πολλές φορές συναντάται μία μονοφυσιτική θεώρηση των κτιστών δημιουργημάτων. Με άλλα λόγια ο άνθρωπος, αν και πράγματι έχει βασιλικό αξίωμα κατά την δημιουργία, όπως θα πει ο άγιος Γρηγόριος Νύσσης, θεωρείται το μόνο ιερό δημιούργημα, χωρίς να δίνεται η σημασία που πρέπει αλλά και αξίζει στην υπόλοιπη κτιστή δημιουργία, η οποία φαίνεται να υποβαθμίζεται. Η φύση είναι υποδιαίστερο δημιούργημα; Τα ζώα δημιουργήθηκαν με μία άλλη διάθεση από τον Θεό; Το φυσικό περιβάλλον είναι ανίερο; Πώς έχουν τα πράγματα;
Είναι αλήθεια πως συνεχώς μιλούμε για τον άνθρωπο και την μοναδικότητα του ως δημιούργημα λογικής φύσεως, δημιούργημα με χαρίσματα από τον Θεό, τα οποία δεν έχουν δοθεί στα ζώα, στα δέντρα, στη θάλασσα, στους πλανήτες, στα βουνά, στον ουρανό, στον ήλιο. Πράγματι, αυτό είναι αλήθεια. Δεν σημαίνει όμως ότι η φύση και κάθε κτιστή πραγματικότητα τίθεται σε δεύτερη μοίρα ή μπορεί να εκληφθεί ως αισθητή φύση που θεωρείται και ερμηνεύεται υπό το πρίσμα της απουσίας του ανθρώπου. Είναι πλέον πασιφανές πως ο άνθρωπος ευθύνεται για την πορεία των πραγμάτων στο φυσικό περιβάλλον και πως με τις ενέργειες του καθιστά το περιβάλλον αυτό υγιές ή ασθενές.
Ο άνθρωπος μπορεί να δημιουργήθηκε κατά την εικόνα του Θεού, όμως όλη η κτίση αποτελεί θεϊκή δημιουργία, ιερή και τίποτε δεν είναι απόβλητο σ’ αυτήν. Η σχεσιακή κατάσταση και αναφορά του ανθρώπου προς το φυσικό περιβάλλον, αποτελεί βαθύτατα ένα ζήτημα πνευματικής φύσεως. Η υπαρξιακή τοποθέτηση του ανθρώπου εντός της θεϊκής δημιουργίας, κάτι που τον συσχετίζει με τρόπο κοινωνικό και όχι αυθύπαρκτο (αφού αυθύπαρκτος είναι μόνο ο Θεός) με τον Θεό αλλά και με κάθε δημιούργημα που αποτελεί προϊόν της θελήσεως του Θεού και όχι της ουσίας (κάτι τέτοιο θα σήμαινε ουσιακή ταύτιση της ανθρώπινης υπόστασης με την ουσία του Θεού), έχει ρίζες πνευματικές. Όλα αυτά μαρτυρούν πως η επίλυση του οικολογικού ζητήματος είναι πρωτίστως πνευματική. Δεν είναι μία υπόθεση τεχνοκρατική που υποδεικνύει με την σειρά της μέτρα, λύσεις τεχνικές και επεμβάσεις του ανθρωπίνου παράγοντα όπου είναι απαραίτητο, αλλά ξεκινάει από τον τρόπο θεώρησης από τον άνθρωπο.
Πώς βλέπει ο άνθρωπος την κτίση, το φυσικό περιβάλλον; Συσχετίζεται ο άνθρωπος με αυτά και πώς; Ποια είναι η στάση του ανθρώπου απέναντι στο περιβάλλον; Η Α.Θ.Π. ο Οικουμενικός Πατριάρχης κ. Βαρθολομαίος, στο φετινό μήνυμά του για την ημέρα προστασίας του περιβάλλοντος σημειώνει, μεταξύ άλλων, τα εξής για την στάση του ανθρώπου: ‘’ Ὁ σύγχρονος «ἀνθρωποθεός» ἐμμένει εἰς τήν γεωκτονίαν, ἀγνοεῖ μέτρα καί ὅρια ἐν ὀνόματι γεωπολιτικῶν σχεδιασμῶν καί οἰκονομικῶν συμφερόντων, τοῦ καταναλωτισμοῦ καί τῆς ἱκανοποιήσεως, οὐσιαστικῶς ἀκορέστων, ἀναγκῶν, ἀλλά καί, βαθύτερον, λόγῳ ἐσωτερικῶν βιωματικῶν καί ἀξιακῶν ἀνατροπῶν. Αἱ ἐπιπτώσεις μιᾶς παγκοσμίου κυριαρχίας τῆς βουλήσεως χειραγωγήσεως, ἐργαλειοποιήσεως καί ἐκμεταλλεύσεως τῆς φύσεως θά ἀποβοῦν τραγικαί διά τήν ζωήν εἰς τόν πλανήτην μας’’.
Η θεολογία της ορθόδοξης Ανατολής, τόσο στα κείμενα της Παλαιάς Διαθήκης, όσο και στα κείμενα των Πατέρων της Εκκλησίας αναδεικνύει την ασκητική ως τον τρόπο θεώρησης της σχέσεως ανθρώπου – περιβάλλοντος αλλά και το μέτρο αντιμετώπισης των προβλημάτων που δημιουργούνται από την οικολογική παραθεώρηση εκ μέρους του ανθρώπου. Η ασκητική δεν είναι προνόμιο των μοναχών, ούτε συναντάται μόνο μέσα στις Ιερές Μονές. Είναι ο τρόπος της διάκρισης που πρέπει να χαρακτηρίζει τον άνθρωπο απέναντι σε κάθε υπαρξιακό ζήτημα και περιβαλλοντικό έγκλημα. Τότε θα μπορούμε να πούμε πως με σύνεση διαχειριζόμαστε το φυσικό περιβάλλον μέσα στο οποίο ζούμε και κινούμαστε. Αν ο σύγχρονος άνθρωπος δει το φυσικό περιβάλλον ως δημιούργημα του Θεού, ως το περιβάλλον που προσφέρει με τρόπο ευχαριστιακό και αναφορικό τον άρτο και τον οίνο για να μεταβληθούν σε Σώμα και Αίμα Χριστού κατά την Θεία Ευχαριστία, τότε μόνο θα αντιμετωπίσει το περιβάλλον με σεβασμό και με αίσθημα διαχείρισης και όχι κατάκτησης.
Πρωτοπρεσβύτερος Ηρακλής Φίλιος (θεολόγος, βαλκανιολόγος)
Εφημέριος Διάβας Ι.Μ. Σταγών & Μετεώρων