Η ex nihilo δημιουργία του κόσμου καταφάσκει στην ετερούσια σχέση της θείας ουσίας και της σύμπασας κτίσης. Βέβαια, αυτό δεν σημαίνει ότι η κτίση αποτελεί μία πραγματικότητα που δεν χωράει στην θεία πρόνοια ή αντιμετωπίζεται με καχυποψία. Η εορτή των Θεοφανείων και συγκεκριμένα οι ευχές του Μεγάλου Αγιασμού εξυψώνουν τον ρόλο και τη λειτουργία της κτίσης.
Το ακατάληπτο του Θεού δεν απαγορεύει την αποκάλυψη Του στην κτίση και στην ιστορία. Ο Θεός είναι Θεός της ιστορίας. Δεν κωφεύει στις ανάγκες του κόσμου, αλλά φανερώνεται μέσα στην ατέρμονα ροή της ιστορίας, του χρόνου, σε στιγμές καιρικές, τις οποίες ο άνθρωπος αντιλαμβάνεται. Εδώ, χρειάζεται όμως μεγάλη προσοχή για να μην φτάσουμε να σχηματίσουμε λανθασμένη περί Θεού αντίληψη. Θα μας πει ο Μ. Βασίλειος πως ο Θεός φανερώνεται στην κτίση μέσα από τις θείες ενέργειες. Ο Θεός δημιουργεί και κάθε δημιούργημα συνέχεται από το θεϊκό κάλλος. Ο χρόνος, η ιστορία, η ανθρωπότητα, οι πλανήτες, οι αστέρες, ο αέρας, η θάλασσα, τα βουνά, τα ποτάμια, τα πάντα ως κτίσματα μαρτυρούν με τρόπο αυθεντικό την καλλιτεχνία του Θεού και την συνεκτική σχέση μαζί Του.
Ομολογουμένως, ο Τριαδικός Θεός δεν αποξενώνει την κτίση από τη χαρά της θεϊκής παρουσίας αλλά και ευλογίας. Θα λέγαμε καλύτερα εκείνου του αγιασμού που συμποσώνει μέσα του τα πάντα, με τρόπο διαχυτικό και μεταμορφωτικό, επουδενί την άκρως μονοφυσιτική πνευματικοποίηση των πάντων εις βάρος της υλικής παρουσίας και εδραίωσης, καθότι ο κόσμος τούτος γνωρίζεται από την κτιστότητά του. Είναι αντισυμβατική η κίνηση του Θεού προς τον κόσμο. Και αντισυμβατική, με την έννοια της εκστατικής ερωτικότητας που Τον διακατέχει προς το ανθρώπινο, την ύλη. Ο Θεός πτωχεύει. Πτωχεύει για να αρπάξει ξανά ο άνθρωπος την ευκαιρία του αγιασμού ως ολοκληρωτικής αφιέρωσης σε κάθε τι που χαρισματικά αποκτιέται αλλά και βιώνεται. Η κτίση, ως ύλη, δεν είναι υποδιαίστερη του πνεύματος. Εξάλλου, δεν υφίσταται διαχωρισμός και απαξίωση σε αυτά τα μεγέθη. Ο άνθρωπος ταυτόχρονα δημιουργήθηκε από ψυχή και σώμα.
Το ίδιο συμβαίνει και με την κτίση. Ένας Θεός που πτωχεύει και ντύνεται το ανθρώπινο χωρίς την αμαρτία, είναι Θεός που συγκατανεύει στην ύλη και συγκεκριμένα στο ανθρώπινο σώμα. Η ύλη αγιάζεται, το σώμα αγιάζεται. Δεν είναι κακή η ύλη, γι’ αυτό και μας υπενθυμίζει ο άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός τα παρακάτω: ‘’Μην κακίζεις την ύλη· δεν είναι απόβλητη. Κανένα δημιούργημα του Θεού δεν είναι απόβλητο’’.
Η εορτή των Θεοφανείων, κατά πάντα και διά πάντα σηματοδοτεί μία πολύ ισχυρή νοηματοδότηση, η οποία δεν στέκεται με τρόπο μονοσήμαντο στο γεγονός της εορτής. Διαβάζοντας τις ευχές του Μεγάλου Αγιασμού, διαπιστώνουμε με θαυμασμό πως εκτός από τη θεολογική σαφήνεια που αποτυπώνει η σημασία του εορταστικού αυτού γεγονότος, εκείνο που εντυπωσιάζει ή μάλλον θέλγει την ανθρώπινη σκέψη είναι η παρουσία και συμμετοχή της κτίσης στο γεγονός της Βαπτίσεως του Κυρίου. Ο Κύριος βαπτίζεται, αλλά σε μία κτίση που δεν υπάρχει απομονωμένη από το θείο αυτό γεγονός της κατάδυσης στην ύλη, στο νερό. Η απάθεια είναι ξένη προς την ικανότητα της μεταμορφωτικής διάθεσης των πάντων κτισμάτων που πραγματώνεται μέσα από την κυριότητα του Θεανθρώπου και τα ισχυρά δικαιώματα του Θεού επί της γης.
Σήμερον ῥείθροις μυστικοῖς πᾶσα ἡ κτίσις ἀρδεύεται. Σήμερον λαμπαδοφεγγεῖ πᾶσα ἡ κτίσις ἄνωθεν. Σήμερον γῆ καί θάλασσα τήν τοῦ κόσμου χαράν ἐμερίσαντο, καί ὁ κόσμος εὐφροσύνης πεπλήρωται. Κι όλα τα παραπάνω, σήμερον. Σε κάθε σήμερον που υπάρχει στον αέναο χρόνο. Ποιος είναι ο τρόπος όλων αυτών; Ὁ Ἰορδάνης ἐστράφη εἰς τά ὀπίσω, ὁρῶν τόν Ἀόρατον ὁραθέντα, τόν Κτίστην σαρκωθέντα, τόν Δεσπότην ἐν δούλου μορφῇ. Ὁ Ἰορδάνης ἐστράφη εἰς τά ὀπίσω, καί τά ὄρη ἐσκίρτησαν. Όλη η κτίση πανηγυρίζει και συγκλονίζεται από την Βάπτιση του Δεσπότου Κυρίου: Σέ ὑμνεῖ ἥλιος, σέ δοξάζει σελήνη, σοί ἐντυγχάνει τά ἄστρα, σοί ὑπακούει τό φῶς, σε φρίττουσιν ἄβυσσοι, σοί δουλεύουσιν αἱ πηγαί. Σύ ἐξέτεινας τόν οὐρανόν ὡσεί δέρριν· σύ ἐστερέωσας τήν γῆν ἐπί τῶν ὑδάτων· σύ περιετείχισας τήν θάλασσαν ψάμμῳ· σύ πρός ἀναπνοάς τόν ἀέρα ἐξέχεας.
Ο Μητροπολίτης Περγάμου Ιωάννης Ζηζιούλας, μέσα από την θεολογική σκέψη του, υπενθύμιζε πως η λειτουργία είναι η πλέον θετική και στην πράξη αποδοχή του κόσμου και της δημιουργίας. Ούτε ο Θεός παραμένει αποκομμένος από τον κόσμο που δημιούργησε, ούτε η λειτουργία εκφράζει μία ηθικιστική αντίληψη, όπου το πνεύμα προηγείται έναντι της ύλης. Η κτίση πανηγυρίζει με την Βάπτιση του Δεσπότου. Αυτό ‘’κατακτιέται’’ μέσα στην εμπειρία της Εκκλησίας. Πᾶσα ἡ κτίσις ὕμνησέ σε ἐπιφανέντα.
Πρωτοπρεσβύτερος Ηρακλής Φίλιος (θεολόγος, βαλκανιολόγος)
Εφημέριος Διάβας Ι.Μ. Σταγών & Μετεώρων