Σήμερα, ημέρα Κυριακή, η αγία μας Εκκλησία τιμά τη μνήμη των 318 θεοφόρων Πατέρων της Α’ Οικουμενικής Συνόδου. Αξίζει να σημειωθεί ότι το περσινό έτος συμπληρώθηκαν 1.700 έτη από τη σύγκλιση της Α’ Οικουμενικής Συνόδου στη Νίκαια της Βιθυνίας.
Στην Α’ Οικουμενική Σύνοδο υιοθετήθηκε ένας όρος, ο οποίος ήταν ξένος για την θεολογική σκέψη. Αυτό δεν πρέπει να παραβλέπεται, όταν κάνουμε λόγο για τη διαμόρφωση των όρων και την μετάπλαση τους στη θεολογική σκέψη, λαμβάνοντας πάντοτε υπόψη τα περιρρέοντα πολιτισμικά περιβάλλοντα. Υιοθετήθηκε, λοιπόν, στην Α’ Οικουμενική Σύνοδο από τους Πατέρες και συγκεκριμένα από τον Μ. Αθανάσιο ο όρος ‘’ομοούσιος’’. Ο όρος αυτός ήταν ξένος προς την θεολογία της Εκκλησίας. Το 268 μ.Χ. απορρίφθηκε από τους Πατέρες και τότε υιοθετήθηκε από τον Παύλο Σαμοσατέα (ομοούσιο=ταυτούσιο). Αργότερα, όμως, περίπου το 80 μ.Χ. ο όρος υιοθετήθηκε από τους Πατέρες και δήλωνε πως ο Υιός έχει την ίδια ουσία με τον Πατέρα και πως δεν είναι κτίσμα. Επίσης, ένα άλλο σημαντικό σημείο που δεν πρέπει να παραβλέπουμε είναι το γεγονός ότι οι Ορθόδοξοι, οι Ρωμαιοκαθολικοί και οι Προτεστάντες δέχονται και τις τέσσερις πρώτες Οικουμενικές Συνόδους, οι οποίες ασχολήθηκαν με την Χριστολογία και Τριαδολογία.
Ένα σημείο που είναι ανάγκη να τονιστεί, αφορά την παρουσία και διεισδυτικότητα των Πατέρων της Εκκλησίας στις κοινωνίες τους. Έχοντας, λοιπόν, υπόψη μας τα ποικίλα πολιτισμικά περιβάλλοντα στα οποία άρχισε να αναπτύσσεται ο χριστιανισμός, αλλά και τα ίδια περιβάλλοντα στα οποία έδρασαν οι Πατέρες της Εκκλησίας, θα διαπιστώσουμε εύκολα πως οι Πατέρες της Εκκλησίας καινοτομούσαν. Οι Πατέρες τόλμησαν στην εποχή τους, ενώ σήμερα δεν τολμούμε. Οι Πατέρες καινοτόμησαν, ενώ σήμερα δειλιάζουμε να χρησιμοποιήσουμε νέες λέξεις, υπό τον φόβο μήπως χαρακτηρισθούμε ως αιρετικοί. Δεν ήταν στατικοί οι Πατέρες, αλλά με άκρως δυναμικό τρόπο θεολόγησαν και δημιούργησαν νέα δεδομένα. Κι όλα αυτά σε εποχές πολύ δύσκολες, όπου η φιλοσοφική ορολογία υπήρχε κυρίαρχη στις κοινωνίες όπου έδρασαν οι Πατέρες, αφού ιδιαίτερα ο πλατωνισμός, ο νεοπλατωνισμός και ο στωικισμός αποτέλεσαν κυρίαρχα φιλοσοφικά ρεύματα. Αυτά τα φιλοσοφικά ρεύματα οι Πατέρες δεν τα μελέτησαν μόνο, αλλά υιοθέτησαν θέσεις και όρους τους και τα μετέπλασαν. Βλέπουμε, για παράδειγμα τον όρο ομοούσιος, έναν εξωβιβλικό όρο, τον οποίο χρησιμοποίησαν οι Πατέρες στη διατύπωση του ορθόδοξου δόγματος. Επίσης, οι Καππαδόκες Πατέρες τόλμησαν και υιοθέτησαν τον όρο πρόσωπο, που στην αρχαιοελληνική τραγωδία σήμαινε το προσωπείο, και τον μετέπλασαν, χρησιμοποιώντας τον για τον Πατέρα, τον Υιό και το Άγιο Πνεύμα (πρόσωπο=υπόσταση).
Αναντίρρητα, όλα αυτά μας δείχνουν το πνεύμα των Πατέρων της Εκκλησίας. Σήμερα, υπάρχει και η άλλη όψη των πραγμάτων. Θεολογικές φωνές που κάνουν χρήση του ονόματος των Πατέρων της Εκκλησίας με ωφελιμιστικό τρόπο για να δείξουν πως εναντιώθηκαν στους αιρετικούς, χωρίς να κάνουν συστηματική αναφορά στο πλούσιο δογματικό τους έργο, για παράδειγμα. Έτσι, προτάσσουν τον άγιο Γρηγόριο Παλαμά γιατί κατατρόπωσε τους αιρετικούς, χωρίς να εστιάζουν στην θεολογία του περί ενεργειών του Τριαδικού Θεού, την σημασία τους για τον άνθρωπο την οποία θεολογία, βέβαια, συναντούμε πρωτίστως στον μεγάλο Ωριγένη.
Οι Πατέρες καινοτομούσαν τα ονόματα. Αυτό κι αν ήταν ανατρεπτικό για τα φιλοσοφικά δεδομένα και τις πολιτισμικές καταβολές της εποχής εκείνης. Στις μέρες μας κλειστές ομάδες υπερορθόδοξων επικαλούνται επιλεκτικά τους Πατέρες, χωρίς όμως να μελετούν τα έργα τους. Φωνές υπερορθόδοξων καλλιεργούν τρομοκρατικό κλίμα απέναντι σε όσους αναπτύσσουν διάλογο με τις χριστιανικές ομολογίες και τα άλλα θρησκεύματα. Διυλίζουν τον κώνωπα, καταπίνοντας την κάμηλο, στραγγαλίζοντας το πνεύμα του νόμου, υποδουλωμένοι στο γράμμα του νόμου που δεν απελευθερώνει. Φωνές πλανεμένων ανθρώπων που υπακούουν δουλικά σε ύποπτα κέντρα, παίρνοντας εντολές από αυτά και εκδιώκοντας όλους όσοι δεν είναι εκείνοι, ακόμη κι αν αυτά τα κέντρα δείχνουν σεβάσμια και καθόλα εκκλησιαστικά. Φωνές, εγκλωβισμένες στη μοναδικότητα της θεολογικής του ‘’ακρίβειας’’, ταριχευμένοι και απομονωμένοι από το πατερικό πνεύμα.
Αν οι Πατέρες της Εκκλησίας έρχονταν στην εποχή μας και καινοτομούσαν, θα τους πετούσαν πέτρες και θα τους καταδίκαζαν ως αιρετικούς. Δεν θα άντεχαν το ανοικτό τους πνεύμα. Από την άλλη δεν θα αναγνώριζαν το ορθόδοξο ήθος τους, την ευρηματικότητα και προοδευτικότητά τους, αφού τέτοιες φωνές που καταδικάζουν τους άλλους με τον λόγο και το παράδειγμά τους έχουν πορωμένες καρδιές. Οι Πατέρες των Οικουμενικών Συνόδων υπήρξαν πολύ μπροστά από όλους μας γιατί κατάφεραν να συγκεράσουν τη φιλοσοφία και τους όρους της με την θεολογική αλήθεια, πράγμα αδιαμφισβήτητα καινοτόμο για την εποχή εκείνη. Όταν ο Σεβασμιώτατος Μητροπολίτης Μεσσηνίας κ. Χρυσόστομος, σε πρόσφατη ραδιοφωνική του συνέντευξη είπε πως η Εκκλησία πρέπει να ξαναφτιάξει το λεξιλόγιο της απέναντι στους νέους, εξέφραζε το φρόνημα των Πατέρων. Ρηξικέλευθο και καθόλα καινοτόμο. Τί θα επιλέξουμε;
Πρωτοπρεσβύτερος Ηρακλής Φίλιος (θεολόγος, βαλκανιολόγος)
Εφημέριος Διάβας Ι.Μ. Σταγών & Μετεώρων