Πρόκειται σαν να συζητούμε για κάτι που οριοθετείται εντός μιας δημιουργικής διαδικασίας. Η σύνολη αντίληψη ως το όλον ενός μέρους κατ’ ανάγκη δεν δύναται να αφομοιωθεί από την εκστατική χρήση και ροή εκείνου που αποκαλύπτεται. Ακόμη κι αν μιλάμε για ένα γεγονός, μία στιγμή σε έναν καιρό συγκεκριμένο. Και φυσικά μέχρι να γραφτεί η πρόταση αυτή η στιγμή έφυγε.
Ανικανοποίητος δεν είναι ο χρόνος αλλά η ανάγκη να αποτυπωθεί το μέτρο του χρόνου. Λίγα λεπτά μας χώριζαν χθες από την αλλαγή της ημέρας και συγκεκριμένα του μήνα και πιο συγκεκριμένα του έτους. Αλλά αυτή η απολυτοποίηση και στενή αντίληψη, αυτό το στενό διάβασμα, ίσως και ξεφτίλισμα του χρόνου, να μην αποδίδει αυτό που ωφείλεται να περιγραφτεί. Ο χρόνος ο κοσμικός και ο άχρονος Θεός. Δεν ταιριάζει στον Θεό η καταφατική συγκατάνευση μιας μνημειώδους, αναφορικής προς τον χρόνο, ταύτισης με το κτιστό του κόσμου τούτου. Η περατότητα αντικρούει σε εκείνον που δημιουργεί τον χρόνο, αλλά και σε εκείνον που τον σκέφτεται ενώ έχει ήδη περάσει μέχρι να αρθρώσει λεκτικά αυτά που σημειώνονται ως στιγμές του χρόνου.
Ο χρόνος μας αγχώνει, άλλοτε μας ενθαρρύνει και μας προτρέπει. Αλλά όλα αυτά δικά μας φτιαξίματα. Ο Θεός δεν δημιούργησε τον χρόνο. Υπάρχει πέρα από σχήματα, όρια, κτιστές υπάρξεις. Ως όντα λογικά, εμείς τον μετρούμε, τον κατανέμουμε, τον περιορίζουμε και πάλι τον εγκλωβίζουμε. Υποκρισία. Υποκρισία και άκρατη ειρωνεία. Να πιστεύουμε πως το χθες πέρασε, χάθηκε και πήρε μαζί του τη φθορά, το κακό, τον θάνατο, την πτώση. Τραγικοί και ξενέρωτοι υπερασπιστές ευχολογίων που εξορκίζουν το οδυνηρό περασμένο έτος, αδυνατώντας να συλλάβουμε το ειδεχθές των ελπίδων μας που στήριξαν την πραγμάτωσή τους σε ένα καλύτερο έτος. Τί άλλαξε το χθες; Μέσα σε λίγα λεπτά τι γιορτινό μας πρέπει που να μας επιτρέπει να ξεφαντώσουμε; Να ξεφαντώσουμε για την υποκρισία της ζωής μας που σε λίγες μέρες με το σβήσιμο των φώτων θα επιστρέψει στην προγονική της κατάντια; Αυτή της αδυναμίας της έκπληξης από ένα Θεό που εκπλήττει και εκπλήττεται;
Μαγικές συνταγές. Αυτή η μαγεία μας έχει καταστρέψει. Σε προσωπικό και οικογενειακό επίπεδο. Λειτουργώντας στον αντίποδα του μυστηρίου που αποκαλύπτεται και μετατρέποντας την εικόνα του ανθρώπου σε είδωλο, και φυσικά την μετοχή σε αποξένωση. Ψεύτικα χαμόγελα, αστραφτερά ρούχα, ρεβεγιόν, πάρτυ, παίξιμο χαρτιών για να μπει με το καλό το νέο έτος, ένας ατέρμων χορός με δεισιδαιμονίες και προκαταλήψεις που αντικατέστησαν τον Θεό. Η πιο τραυματική αλλοτρίωση του προσώπου που επιστρέφει ξανά στην αρχαία έννοια του, αυτή του προσωπείου. Στην απέραντη όχθη οι ταπεινοί εραστές του Κυρίου. Με προσευχή, καρδιακή προσευχή και λαχτάρα, κάνοντας τον σταυρό τους με την είσοδο του νέου έτους για να πάνε όλα καλά. Είναι πολύ σοβαρά θέματα αυτά. Από την αντίληψη των πραγμάτων ερμηνεύεται και η αντίστοιχη υιοθέτηση και η παραγωγή των τρόπων πραγμάτωσης τους.
Ευτυχώς που απομυθοποιείται η αντίληψη του χρόνου όπως αυτός έχει ιδωθεί στην αρχαιοελληνική αντίληψη. Στο ζήτημα της αποκατάστασης των πάντων, μιας διδασκαλίας που μπορεί να μην έχει ενσωματωθεί στη δογματική της ορθόδοξης Εκκλησίας αλλά σαφώς έχει ορθόδοξες προϋποθέσεις, ο άγιος Γρηγόριος Νύσσης διαχωρίζει τη θέση του από τον Ωριγένη. Αν και ο μεγάλος χριστιανός συγγραφέας (ασκητής κατά πάντα και διά πάντα) ορθά αναπτύσσει τη διδασκαλία αυτή, την οποία υιοθέτησαν και άλλοι Πατέρες της Εκκλησίας, εκλαμβάνει κυκλικά τον χρόνο σε αντίθεση με τον Νύσσης που τον αντιλαμβάνεται γραμμικά, σε μία ευθεία πορεία.
Αυτή είναι η θεώρηση που μας επιτρέπει να δούμε τον κόσμο αυθεντικά στην πραγματική του διάσταση αλλά και στην αιώνια Βασιλεία του Θεού. Ο χριστιανός γνωρίζει τον τρόπο και γνωρίζεται από τον τρόπο και ο τρόπος είναι που τον γνωρίζει. Γινώσκω και γινώσκομαι. Ο τρόπος είναι που μένει σε αυτόν κι εκείνος γίνεται ένα με τον τρόπο, καθώς εκείνος μέσα στον χρόνο υπάρχει και αναπτύσσεται και ο χρόνος ενυπάρχει μέσα σ’ αυτόν. Δεν αποκαλύπτεται κυκλικά αλλά γραμμικά ο χρόνος, ακόμη κι αν μέσα στην Εκκλησία δια των μυστηρίων της βιώνουμε τα ίδια γεγονότα κάθε έτος.
Εκτός από την εορτή, το νόημα δίνεται και στον χρόνο. Δεν υφίσταται εορτή εκτός χρόνου, όπως δεν υφίσταται χρόνος που να μην αφορά την εορτή. Ένας χρόνος πέρασε. Με όλα όσα τον χαρακτήρισαν. Το ίδιο συμβαίνει πάντοτε. Ευχές για να αλλάξουν τα κακώς κείμενα, όχι όμως εμείς. Εμείς προκλητικά προσηλωμένοι στην αμετανοησία μας απαιτούμε να αλλάξουν όλα όσα φέρουν το κακό πάνω τους. Δεν αρκούν οι ευχές. Εκείνο που θα αλλάξει τον χρόνο και τον κάθε χρόνο που έρχεται και προσπερνά τον προηγούμενο, όπως εμείς τον μετρούμε, είναι η μετάνοια. Χωρίς μετάνοια δεν θα αλλάξει τίποτε και ποτέ. Χωρίς μετάνοια δεν θα αλλάζει τίποτε και ποτέ. Χωρίς μετάνοια ο χρόνος θα καθίσταται έρμαιο της κυκλικής αυτοαναφορικότητας του. Αλλά και το πρόσωπο όταν θα αναφέρει τα πάντα στον εαυτό του, αναζητώντας το φταίξιμο στους άλλους, θα αυτοερωτεύεται. Κι αυτό ήταν το τραύμα του πρώτου ανθρώπου. Ο αυτοερωτισμός του. Και σήμερα.
Πρωτοπρεσβύτερος Ηρακλής Φίλιος (θεολόγος, βαλκανιολόγος)
Εφημέριος Διάβας Ι.Μ. Σταγών & Μετεώρων