Είναι αιρετική η παραπάνω παραδοχή; Έχει ανάγκη ο Θεός τη σωτηρία μας; Τότε τί Θεός είναι; Αν ο Θεός σώζεται από τον άνθρωπο, δεν ισχύει η διάκριση κτιστού και ακτίστου, θεμελιώδης, ιδίως στη θεολογία του αγίου Γρηγορίου Νύσσης, και τότε ο Θεός καθίσταται κτιστό ον. Τελικά τί συμβαίνει;
Πράγματι, αποτελεί επιτακτική ανάγκη, ιδίως στη σύγχρονη εποχή, να διαφυλάξουμε την αλήθεια περί του Θεού. Είναι απαραίτητη η σωστή περί Θεού αντίληψη. Αυτό συμβαίνει για δύο λόγους. Αφενός μεν, διότι μέσα στην Εκκλησία, πολλές φορές δημιουργείται η εντύπωση πως έχουμε να κάνουμε με έναν ιδεολογικό Θεό ή έναν Θεό που ο καθένας δημιουργεί και εκλαμβάνει όπως επιθυμεί. Αφετέρου δε, οι σύγχρονες αιρέσεις αποδομούν το πρόσωπο του Θεού, κάτι που σημαίνει αποδόμηση της αλήθειας.
Μερικές σκέψεις με αφορμή την σημερινή εορτή του αγίου Διονυσίου Αρεοπαγίτου (3 Οκτωβρίου). Στο περίφημο έργο του ‘’Περί θείων ονομάτων’’, ο άγιος Διονύσιος υποδεικνύει τον τρόπο με τον οποίο πρέπει να προσεγγίζουμε τον Θεό. Γράφει, λοιπόν: ‘’Την θεαρχική λοιπόν υπερουσιότητα πρέπει να την υμνούμε ως υπεροχικώς στερημένη κάθε έξεως, κινήσεως, ζωής, φαντασίας, γνώμης, ονόματος, λόγου, διάνοιας, νοήσεως, ουσίας, στάσεως, εδραιώσεως, ενώσεως, πέρατος, απειρίας, όλων δηλαδή όσα είναι όντα’’. Με φιλοσοφική γλώσσα, ο Wittgenstein θα συνηγορήσει υπέρ τούτου, λέγοντας πως ‘’τα όρια της γλώσσας μου είναι τα όρια του κόσμου μου’’. Είναι ο Θεός εκτός κόσμου; Ποτέ δεν είναι εκτός κόσμου, αλλά με κοσμικά εργαλεία (γλώσσα, ονόματα, νόηση κ.τ.λ.) αδυνατούμε να μιλήσουμε για τον Θεό, επειδή ακριβώς ο Θεός υπέρκειται όλων αυτών. Ο Διονύσιος με τον λόγο του μας απομακρύνει από τον ανθρωπομορφισμό και την ειδωλοποίηση του Θεού. Ο τρόπος του είναι τρόπος απόρρητος. Είναι ο τρόπος και ο δρόμος της αγωνίας. Γι’ αυτό θα πει πως ‘’… προς τις άρρητες και άγνωστες αλήθειες συναπτόμαστε αρρήτως και αγνώστως’’.
Ο Νίτσε, δυστυχώς, είναι ένας παρεξηγημένος φιλόσοφος. Αν ρωτήσετε ανθρώπους της Εκκλησίας, από όπου κι αν προέρχονται (ιερατείο, λαϊκοί), θα σας πουν πως ο Νίτσε ήταν άθεος. Αυτό συμβαίνει επειδή απομονώνουν εκφράσεις του, αλλά και επειδή ακριβώς δεν έχουν μελετήσει τον Νίτσε. Ο Νίτσε μεγάλωσε σε ένα αυστηρό προτεσταντικό περιβάλλον. Γνωρίζουμε τι σημαίνει αυτό. Ο πατέρας του ήταν πάστορας και ο ίδιος προοριζόταν να γίνει θεολόγος ή πάστορας. Στα έργα του ‘’χτυπάει’’ το ιερατείο, όχι όμως τον Χριστό. Ιδίως, στο έργο του ‘’Ο Αντίχριστος’’, τον υπερασπίζεται. Ο Νίτσε, λοιπόν, ‘’χτύπησε’’ όλους όσοι δημιούργησαν μία ανάξια περί Θεού αντίληψη. Καταλαβαίνετε πως κάτι τέτοιο συνέβη στον προτεσταντισμό, αφού ο Θεός παρουσιάζεται σαν τιμωρός που επισύρει ποινές στην ανθρωπότητα. Είναι σίγουρο πως θα αναπαυόταν στη θεολογική σκέψη του Διονυσίου Αρεοπαγίτου.
Στον «Αντίχριστο», σημειώνει πως είχε γνωρίσει έναν Θεό – είδωλο. Αυτόν τον Θεό δεν τον ήθελε ο Νίτσε. Γι’ αυτό και ασκεί κριτική στον προτεσταντισμό. Η βασική παρεξήγηση προς το πρόσωπο του πηγάζει από το γεγονός ότι μίλησε για τον ‘’θάνατο του Θεού’’. Είναι αλήθεια πως του προσάπτουν αυτή την κατηγορία. Όταν μίλησε για τον ‘’θάνατο του Θεού’’, όμως, δεν χειροκροτούσε για μία τέτοια διαπίστωση. Απεναντίας, πενθούσε και κατηγορούσε όσους αλλοιώνουν την εικόνα του Θεού, λέγοντας τους με κατηγορηματικό τρόπο: ‘’Τον σκοτώσαμε – εσείς κι εγώ! Όλοι είμαστε δολοφόνοι του… Πώς θα παρηγορηθούμε, οι δολοφόνοι όλων των δολοφόνων; Ό,τι ήταν ιερότερο και τρανότερο στον κόσμο πέθανε ματωμένο από τα μαχαίρια μας. Ποιος θα σκουπίσει αυτό το αίμα από πάνω μας;!’’.
Ένα άλλο πρόσωπο που με ποιητικό λόγο εναρμονίζεται με το θεολογικό αποτύπωμα του Διονυσίου Αρεοπαγίτη είναι ο Νίκος Καζαντζάκης. Αυτό συμβαίνει μέσα από την ‘’Ασκητική’’ του. Γράφει στην αρχή του έργου του ‘’Salvatores Dei’’, δηλαδή, ‘’Σωτήρες του Θεού’’. Εμείς σώζουμε τον Θεό. Και σημειώνει, παρακάτω: ‘’Ο Θεός μας δεν είναι ένας αφηρημένος στοχασμός, μια λογική ανάγκη, ένα αρμονικό αψηλό οικοδόμημα από συλλογισμούς και φαντασίες’’. Πράγματι, ο Θεός δεν σχετίζεται με την αναγκαιότητα, αφού αν αναλογιστούμε ακόμη και την ex nihilo (εκ του μη όντος, όχι εκ του μηδενός) δημιουργία του κόσμου, αυτή συμβαίνει διότι ο ίδιος δεν δημιουργεί από εσωτερική ανάγκη αλλά εκ βουλήσεως και ελεύθερα.
Όλοι μας έχουμε ευθύνη. Από οποιαδήποτε θέση κι αν διακονούμε μέσα στην κοινωνία. Στην οικογένεια, στο σχολείο, στην Εκκλησία, στην εργασία, παντού. Ποια εικόνα περί Θεού δημιουργούμε στους άλλους; Ποιος είναι ο Θεός του κόσμου; Θεός που είναι αγάπη; Θεός που δικάζει; Θεός που τιμωρεί; Θεός αμέτοχος; Θεός ασυγκίνητος του πόνου, του θανάτου, του άδικου; Θεός αδιάφορος; Θεός φιλάνθρωπος; Θεός αφιλάνθρωπος; Θεός που σώζει; Θεός που κολάζει; Να, λοιπόν, γιατί είναι σωστό να διαφυλάξουμε την αλήθεια περί του Θεού. Εξαρτάται πως θα Τον παρουσιάσουμε στους ανθρώπους για να Τον αναζητήσουν στη συνέχεια.
Πρωτοπρεσβύτερος Ηρακλής Φίλιος (θεολόγος, βαλκανιολόγος)
Εφημέριος Διάβας Ι.Μ. Σταγών & Μετεώρων