Από τότε που ο θάνατος εμφανίστηκε, ο άνθρωπος ταλαιπωρείται με μία ανύπαρκτη πραγματικότητα. Κι αυτό δεν αποτελεί ικμάδα μεταφυσικού οπτιμισμού που φιλοσοφικά πρέπει να γίνει αν όχι, ανεκτό, αντιμετωπίσιμο. Δεν αντέχεται το βάρος του θανάτου στην ανθρωπότητα, γιατί συμπαρασύρει μαζί του ό,τι πιο όμορφο και καλό δημιούργησε ο Θεός. Κι αυτό δεν αντέχεται.
Παρόλα αυτά, υφίσταται. Το γεγονός ότι υφίσταται αποτελεί μία κατάσταση πραγματική; Αυθεντική; Υπαρκτή; Με άλλα λόγια σημαίνει την παραδοχή της του Θεού αδυναμίας; Διότι αν ο θάνατος υπάρχει, ως προϊόν του κακού, αν έχει δηλαδή αρχή, αν έχει είναι, αν έχει υπόσταση, τότε ο Θεός δεν είναι μόνο αίτιος του κακού, επομένως και του θανάτου, αλλά και δημιουργός του. Δημιούργησε ο Θεός το κακό; Τον θάνατο; Γνωρίζουμε πως δεν δημιούργησε τίποτε κακό ο Θεός. Όλα δημιουργήθηκαν καλά. Επομένως, πώς υπάρχει το κακό;
Είναι αλήθεια πως το κακό, σύμφωνα με την σύνολη πατερική σκέψη, και ιδίως την Καππαδοκική (μας ενδιαφέρει τουλάχιστον όσον αφορά τις επιρροές της από την φιλοσοφική σκέψη στο ζήτημα αυτό), αποτελεί παρυπόσταση. Για παράδειγμα, δεν υφίσταται κακό για τον άγιο Γρηγόριο Νύσσης, καθότι είναι ανυπόστατο, όπως ανυπόστατο είναι και για τον Πλωτίνο. Το κακό, τόσο στην νεοπλατωνική όσο και στην καππαδοκική σκέψη δηλώνει έλλειψη. Ως διάβρωση, υφίσταται και όπως λέει ο Νύσσης θεμελιώνει το είναι του στην ανυπαρξία. Ο θάνατος, ως βαριά κληρονομιά του κακού, δεν έχει υπόσταση σύμφωνα με τους Πατέρες της Εκκλησίας. Δεν είναι όμως του παρόντος μία τέτοια μεγάλη και επίπονη συζήτηση.
Εκείνο που μας ενδιαφέρει είναι να δούμε πως καταλύεται το κράτος του θανάτου. Πρωτίστως, όμως, είναι αναγκαίο να επισημανθεί πως ο άνθρωπος δεν δημιουργήθηκε θνητός από τον Θεό. Μέσα στον παράδεισο δεν υπήρχε ο θάνατος, υπήρχε όμως το ενδεχόμενο του θανάτου. Κι έτσι συνέβη, πράγματι. Το ενδεχόμενο αυτό πραγματοποιήθηκε από μία αστοχία (η αμαρτία κατά τους Έλληνες Πατέρες) του ανθρώπου. Δεν πρέπει να παραβλέπουμε το γεγονός ότι ο άνθρωπος δημιουργήθηκε κατ’ εικόνα Θεού. Αυτό σημαίνει πως ως εικόνα του Θεού δεν μπορεί να φλερτάρει με το γεγονός του θανάτου. Αυτό προκύπτει από μία σχέση ζωής και όχι θανάτου. Σχέση μεταξύ Θεού και ανθρώπου. Ο Θεός δημιουργεί κατά την δική του εικόνα τον άνθρωπο. Τον δημιουργεί όχι για να αποθάνει αλλά για να ζήσει. Είναι δημιουργία ζωής και όχι θανάτου. Δεν επιτρέπεται και δεν μπορεί ο άνθρωπος να αποθάνει γιατί βρίσκεται σε κοινωνία με τον Θεό.
Η ανάσταση των νεκρών μπορεί να αποτελεί για τους Αθηναίους της εποχής του αποστόλου Παύλου μωρία, όμως για την ζωή της Εκκλησίας αποτελεί προσδοκία. Στο Σύμβολο της Πίστεως, δεν ομολογούμε πως ελπίζουμε στην ανάσταση των νεκρών, αλλά την αναμένουμε. Θεωρείται δεδομένη η ανάσταση των νεκρών. Κι αυτό δεν αποτελεί ανθρώπινο κατόρθωμα. Αν αποτελούσε ανθρώπινο κατόρθωμα, θα είχε ως απόρροια την εξιλέωση του θανάτου με τρόπο φιλοσοφικό, στοχαστικό, επομένως και τρόπο περατότητας. Αλλά μέχρι εκεί, πάντως. Ο Χριστός που είναι η ίδια η ζωή δεν μπορούσε να υπακούσει στα κελεύσματα μιας παρωδίας, εκείνης του θανάτου και της διαβολικής ενέργειας. Η ζωή λειτουργεί στον αντίποδα του θανάτου. Ο Δημιουργός των πάντων δίνει ζωή σε κάθε τι και λύνει τα δεσμά του θανάτου, χαρίζοντας ζωή στα μνήματα των κεκοιμημένων.
Η Ανάσταση του Χριστού αποτελεί την υψηλότερη επαναστατική διακήρυξη που γνώρισε η ιστορία. Τι σημαίνει ανάσταση; Με σαφήνεια το λέει και πάλι ο Νύσσης: ἡ εἰς τό ἀρχαῖον τῶν πεπτωκότων ἀποκατάστασις. Επανερχόμαστε στην ωραιότητα του παραδείσου. Αποκαθίσταται μία αδικία που συνέβη. Και το πραγματώνει με την Ανάσταση του ο Χριστός. Αδικία, όμως, που προήλθε από την κακή κίνηση της προαίρεσης του ανθρώπου.
Ο θάνατος δείχνει να είναι αναπολόγητος, ενώ δεν είναι. Οντολογικά καθίσταται ατακτοποίητος. Ελκύει την υπόσταση του από την ανυποστασία του. Είναι το μη ον και στο μη ον παραμένει. Δεν φέρει καρπό και αίρεται. Αίρεται κάθε ατιμωτικό που συνέβη στην ανθρωπότητα και στην όμορφη θεϊκή δημιουργία. Δεν διαχωρίζεται η ζωή από τον Χριστό. Η ζωή μένει στον Χριστό και ο Χριστός μένει στη ζωή. Όποιος πιστεύει στον Χριστό, πιστεύει στη ζωή. Ο Χριστός αίρει τον φόβο και την ανθρώπινη αγωνία για τα έσχατα. Δίνει απλόχερα τη λύτρωση στον άνθρωπο κι αυτό αποτελεί σκάνδαλο για τον ηθικισμό, όπου και όπως αυτός ανατράφηκε στους αιώνες. Είναι πολύ απλά τα πράγματα. Ο Χριστός πάτησε τον θάνατο. Και γι’ αυτό πρέπει να είμαστε χαρούμενοι και μόνο αισιόδοξοι. Χριστός Ανέστη.
Πρωτοπρεσβύτερος Ηρακλής Φίλιος (θεολόγος, βαλκανιολόγος)
Εφημέριος Διάβας Ι.Μ. Σταγών & Μετεώρων