Οι πρόσφατες δυναμικές αγροτικές κινητοποιήσεις εκφράζουν την αγωνία ενός κόσμου που βλέπει το εισόδημά του να μειώνεται, το κόστος παραγωγής να αυξάνεται και την κυβέρνηση να αδυνατεί να δώσει ουσιαστικές και μόνιμες λύσεις. Η τραυματική εμπειρία της διαχείρισης των ευρωπαϊκών επιδοτήσεων του 1ου Πυλώνα της ΚΑΠ μέσω του ΟΠΕΚΕΠΕ αποδεικνύει δυστυχώς ότι η σημερινή κυβέρνηση της ΝΔ αποτελεί μέρος του προβλήματος και όχι της λύσης.
Η στρεβλή διαχείριση των ευρωπαϊκών πόρων, όπως είναι φυσικό, οδήγησε τον δημόσιο διάλογο να περιστρέφεται γύρω από τα «ευρωπαϊκά κονδύλια και τους κλέφτες», αντί για το μέλλον ενός αγροτικού τομέα που αντιμετωπίζει χρόνιες διαρθρωτικές παθογένειες. Το αίτημα για δίκαιη διαχείριση των πόρων της ΚΑΠ είναι εύλογο, ιδιαίτερα μετά τις καταγγελίες της Ευρωπαϊκής Οικονομικής Εισαγγελίας για κύκλωμα που λυμαίνεται επιδοτήσεις με κυβερνητική κάλυψη. Το κρίσιμο ερώτημα όμως είναι αν η δίκαιη κατανομή των επιδοτήσεων αρκεί για να διασφαλίσει τη βιωσιμότητα του αγροτικού τομέα.
Στην Ελλάδα, οι άμεσες ενισχύσεις του 1ου πυλώνα της ΚΑΠ αντιστοιχούν περίπου στο 40-45% του αγροτικού εισοδήματος. Με απλά λόγια, για κάθε 100 ευρώ εισοδήματος ενός αγροτικού νοικοκυριού, τα 45 ευρώ προέρχονται από επιδοτήσεις και τα 55 ευρώ από την πραγματική παραγωγή.
Την ίδια στιγμή, η πρόταση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για το νέο Πολυετές Δημοσιονομικό Πλαίσιο 2028-2034 προβλέπει σημαντικές περικοπές στη γεωργία. Οι μειώσεις ενδέχεται να φθάσουν περίπου στο 20-25% σε πραγματικούς όρους, γεγονός που σημαίνει ότι το «45άρι» των επιδοτήσεων πιθανότατα θα μειώνεται σταδιακά τα επόμενα χρόνια.
Το συμπέρασμα είναι σαφές: η δίκαιη κατανομή των επιδοτήσεων δεν αρκεί για να εξασφαλίσει τη βιωσιμότητα του αγροτικού τομέα. Το κρίσιμο πεδίο πολιτικής είναι το υπόλοιπο 55% του αγροτικού εισοδήματος, δηλαδή η πραγματική παραγωγή. Μόνο εκεί μπορούν να εφαρμοστούν πολιτικές που θα αυξήσουν το εισόδημα των παραγωγών.
Οι βασικές διαρθρωτικές παθογένειες της ελληνικής γεωργίας παραμένουν γνωστές::
- την χαμηλή παραγωγικότητα,
- τον κατακερματισμός των αγροτικών εκμεταλλεύσεων,
- την θεσμική αστάθεια,
- το υδατικό έλλειμμα,
- την αδύναμη συλλογική οργάνωση,
- την ελλιπή διασύνδεση με μεταποίηση/αγορές,
- την αδυναμία παρακολούθησης των νέων τεχνολογιών και την μη επαφή με την καινοτομία και την αγροτική έρευνα.
Στο πλαίσιο αυτό παρατίθεται μια δέσμη μεταρρυθμιστικών πολιτικών ως βάση ενός συνεκτικού σχεδίου παραγωγικής ανασυγκρότησης του αγροτικού τομέα, σε αντίθεση με την ισχύουσα λογική των αποσπασματικών ενισχύσεων και της διαχείρισης κρίσεων εκ των υστέρων για την αντιμετώπιση τους.
- Θεσμική & Διοικητική Αναδιάρθρωση
- Λειτουργικό Υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων, βάσει εγκεκριμένων οργανισμών και οργανογραμμάτων, με υποχρεωτικές περιγραφές ρόλων, αντικειμενικά κριτήρια επιλογής και αξιολόγησης στελεχών και διακριτούς κύκλους ελέγχου, ώστε η διοίκηση να λειτουργεί με συνέχεια, προβλεψιμότητα και λογοδοσία.
- Ενοποίηση και ψηφιοποίηση ΟΣΔΕ–ελέγχων–πληρωμών με πλήρη διαλειτουργικότητα (κτηματολόγιο, ΑΑΔΕ, ΕΛΓΑ).
- Πολυετές Στρατηγικό Πλαίσιο Αγροτικής Πολιτικής (10ετίας) με δεσμευτικούς δείκτες αποτελέσματος.
- Αξιολόγηση πολιτικών βάσει KPIs (παραγωγικότητα/στρέμμα, εξαγωγές, υδατικό αποτύπωμα).
- Διαρθρωτική Ανασυγκρότηση Εκμεταλλεύσεων
- Δημιουργία Αγροτικής Τράπεζας Γης για αξιοποίηση αδρανούς δημόσιας/ιδιωτικής γης.
- Κίνητρα για συνένωση γης (φορολογικά, μισθωτικά, cluster παραγωγών).
- Προώθηση συμβολαιακής γεωργίας με ρήτρες δίκαιης κατανομής αξίας.
- Υδατικό έλλειμα & Κλιματική Ανθεκτικότητα
- Εθνικό πρόγραμμα διοικητικής αναδιάρθρωσης και εκσυγχρονισμούτης λειτουργίας των ΤΟΕΒ/ΓΟΕΒ
- Στηριξη των Αγροτικών Ενεργειακών Κοινοτήτων για ενεργειακή αυτονόμηση της παραγωγής μέσω ΑΠΕ.
- Μετάβαση στην έξυπνη άρδευση (υδρομετρητές, τηλεμετρία, τιμολόγηση βάσει κατανάλωσης).
- Υποχρεωτικά σχέδια διαχείρισης κινδύνου φυσικών καταστροφών σε επίπεδο Περιφέρειας.
- Νέο Μοντέλο Ασφάλισης Παραγωγής
- Αναλογιστική μεταρρύθμιση του ΕΛΓΑ.
- Μικτό σχήμα δημόσιας–ιδιωτικής ασφάλισης με αντασφαλιστική κάλυψη.
- Κίνητρα πρόληψης (χαμηλότερα ασφάλιστρα για γεωργικές επενδύσεις ανθεκτικότητας).
- Παραγωγικότητα & Καινοτομία
- Δημιουργία Αγροτικών Κέντρων Καινοτομίας ανά Περιφέρεια (σύνδεση ΑΕΙ–παραγωγών).
- Υποστήριξη των Εταιρικών Συμπράξεων Καινοτομίας για την Αγροτική Παραγωγικότητα και Βιωσιμότητα
- Καθολική πρόσβαση σε γεωργία ακριβείας μέσω συνεργατικών σχημάτων.
- Υποχρεωτική συμμετοχή σε συστήματα συμβουλευτικής (AKIS logic της ΚΑΠ).
- Συλλογικά Σχήματα & Διακυβέρνηση Αλυσίδας Αξίας
- Νέο θεσμικό πλαίσιο για συνεταιρισμούς με εταιρική διακυβέρνηση και εξωτερικό έλεγχο.
- Εθνικό Παρατηρητήριο Τιμών αξιακής αλυσίδας, με υποχρεωτική δημοσιοποίηση τιμών παραγωγού–μεταποίησης-χονδρεμπορικής-λιανικής και τιμών των αγροτικών εφοδίων και εισροών (λιπάσματα-φάρμακα).
- Ρήτρες κατά αθέμιτων εμπορικών πρακτικών.
- Στόχευση ΚΑΠ σε Ενεργούς & Παραγωγικούς αγρότες
- Αναδιανεμητική ενίσχυση υπέρ βιώσιμων μικρομεσαίων.
- Σύνδεση ενισχύσεων με παραγωγικό/περιβαλλοντικό αποτέλεσμα, όχι απλώς έκταση.
- Εξορθολογισμός των ειδικών καθεστώτων.
- Δημογραφική Ανανέωση
- Fast–track ένταξη νέων αγροτών με πρόσβαση σε γη–κεφάλαιο–mentoring.
- Φορολογικά κίνητρα για οικογενειακή διαδοχή.
- Καθιέρωση επαγγελματικών προτύπων (πιστοποίηση δεξιοτήτων) και αναδιάρθρωση του συστήματος αγροτικής εκπαίδευσης.
- Ενίσχυση της κοινωνικής αξίας του αγροτικού επαγγέλματος.
- Εξαγωγικός Προσανατολισμός & Branding
- Εθνική στρατηγική αγροδιατροφικής ταυτότητας (ΠΟΠ/ΠΓΕ, ισχυρισμοί υγείας, ιχνηλασιμότητα).
- Ενεργοποίηση των περιφερειακών Αγροδιατροφικών Συμπράξεων και διασύνδεση αγροδιατροφής–τουρισμού.
- Εξειδικευμένα εργαλεία εξαγωγικής χρηματοδότησης.
- Χρηματοδότηση & Κεφαλαιακή Επάρκεια
- Αγροτικό επενδυτικό ταμείο μικροπιστώσεων σε συνεργασία με την Αναπτυξιακή Τράπεζα.
- Εγγυοδοτικά σχήματα για συλλογικά επενδυτικά σχέδια.
- Υποχρεωτική σύνδεση τραπεζικής αξιολόγησης με παραγωγικά δεδομένα (data-driven scoring).
Οι παραπάνω προτάσεις στοχεύουν σε:
- Μείωση κόστους & αύξηση παραγωγικότητας
- Ανθεκτικότητα σε κλιματικούς/αγοραστικούς κινδύνους
- Μετατόπιση από επιδοματικό σε αναπτυξιακό μοντέλο
- Ενίσχυση θεσμικής αξιοπιστίας & συλλογικότητας
Οι περισσότερες από τις παραπάνω προτάσεις υπάρχουν στις προτάσεις του ΠΑΣΟΚ-Κίνημα Αλλαγής για την ανασυγκρότηση του αγροτικού τομέα. Ορισμένες υπάρχουν και στα προγράμματα άλλων κομμάτων (π.χ αυτήν της Τράπεζας Αγροτικής Γης). Εκεί που δεν υπάρχει τίποτα είναι στο πρόγραμμα της ΝΔ, όπου προωθείται ένα στεγνό επενδυτικό και αγορακεντρικό μοντέλο, σύμφωνο με την ιδεολογία της βεβαίως.
Είναι αρκετές αυτές οι μεταρρυθμίσεις; Προφανώς όχι. Ο στόχος αυτού του κειμένου είναι να ανοίξει έναν ουσιαστικό δημόσιο διάλογο για το μέλλον της ελληνικής γεωργίας ενόψει του επερχόμενου Συνεδρίου του ΠΑΣΟΚ-Κίνημα Αλλαγής.
Στο δεύτερο μέρος θα παρουσιαστούν οι αναπτυξιακοί μηχανισμοί που μπορούν να υλοποιήσουν αυτές τις μεταρρυθμίσεις. Γιατί οι μεταρρυθμίσεις δεν υλοποιούνται στο κενό: απαιτούν θεσμούς, πόρους και κυρίως πολιτική βούληση. Το ΠΑΣΟΚ-Κίνημα Αλλαγής την έχει.
Παναγιώτης Πάτρας
Ο Παναγιώτης Πάτρας είναι εμπειρογνώμονας Αγροτικής Πολιτικής και Ανάπτυξης, μέλος του Αγροτικού Τομέα του ΠΑΣΟΚ–Κίνημα Αλλαγής και υποψήφιος Σύνεδρος στο επερχόμενο Συνέδριο του.