Ένας παράδοξος πίνακας έρχεται να μας υπενθυμίσει ορισμένα βασικά σημεία. Δεν είναι παράδοξος επειδή είναι του αναγεννησιακού ζωγράφου Matthias Grünewald, ούτε επειδή αναπαριστά την Σταύρωση του Κυρίου. Η παραδοξότητά του έγκειται στο γεγονός ότι την θέση του αγαπημένου του Χριστού μαθητή Ιωάννη δίπλα στον Εσταυρωμένο λαμβάνει ο άγιος Ιωάννης ο Πρόδρομος.
Ο πίνακας αυτός, ανήκει σε έναν ανατρεπτικό, για το ύφος, ζωγράφο, που αγνόησε τον κλασικισμό της αναγέννησης. Ο Grünewald στον πίνακα του, αγνοεί τη βυζαντινή αγιογραφία και ανατρέπει τα δεδομένα. Η ανατροπή του, αυτό το παράδοξο του πίνακα του, έγκειται στο γεγονός ότι στη θέση του ευαγγελιστή Ιωάννη, του αγαπημένου μαθητή του Νυμφίου, τοποθετεί τον Ιωάννη τον Πρόδρομο, ο οποίος υψώνει το δεξί του χέρι, με τεντωμένο τον δείκτη του χεριού δείχνοντας προς τον Εσταυρωμένο. Ο καθηγητής φιλοσοφίας της Θεολογικής Σχολής Τιμίου Σταυρού Βοστώνης π. Παντελεήμων Μανουσσάκης, θα πει πως δεν είναι τυχαία αυτή η αναπαράσταση. Μάλιστα, σημειώνει τα εξής: ‘’…τούτη την στιγμή, ιδιαιτέρως τούτη την στιγμή της άκρας ταπείνωσης αλλά και της δόξας του Υιού του Ανθρώπου, ο Ιωάννης μεταμορφώνεται ολόκληρος σε αυτό το δάκτυλο που σημαίνει (άλλωστε ολόκληρη η ζωή του και η διακονία του δεν υπήρξε τίποτα άλλο από αυτό το δεικτικό ecce homo) ή, όπως ο παρακείμενος αμνός μας υπενθυμίζει, όλη η διακονία του Ιωάννη, ακριβώς ως προδρόμου, έγκειται σε αυτό το Ἴδε ὁ ἀμνός τοῦ Θεοῦ (Ιω. 1,29)’’.
Ο Grünewald δεν κρατά τίποτε για τον εαυτό του. Μετατοπίζει την παρατήρηση και κατόπιν την εστίαση στο πρόσωπο του Ιωάννη του Προδρόμου. Δεν μετατοπίζει απλά τον ευαγγελιστή Ιωάννη (κάτι τέτοιο εξάλλου θα αποτελούσε «άποψη» στην τέχνη), αλλά τον αφαιρεί από την θέση που του προσδίδει η παράδοση δίπλα στον Εσταυρωμένο. Η θέση όμως δεν αφήνεται κενή. Δεν υφίσταται θεολογικό κενό. Τα πρόσωπα δημιουργούν τις θεολογικές σημασίες. Όλη η Παλαιά και Καινή Διαθήκη γεμάτες από πρόσωπα. Το πρόσωπο του Ιωάννη του Προδρόμου δεν είναι ένα τυχαίο πρόσωπο. Πρόκειται για ένα πρόσωπο «πρόδρομο» εξελίξεων και γεγονότων στην ιστορία της θεολογίας. Ο τελευταίος των προφητών που ανακεφαλαιώνει αλλά συνάμα και εισάγει. Ανακεφαλαιώνει το προφητικό κήρυγμα της Παλαιάς Διαθήκης και από την άλλη υποδέχεται τον Σωτήρα της ανθρωπότητας. Ένα πρόσωπο που λειτουργεί ως ‘’γέφυρα’’ δύο κόσμων διαφορετικών, εντούτοις κόσμων που ο ένας εισχωρεί στον άλλον, με διάθεση πάντοτε εσχατολογική.
Ο προτεστάντης θεολόγος Karl Barth, στο γραφείο του, κρατούσε ένα αντίγραφο του πίνακα του Grünewald. Ο λόγος ήταν σαφής· μία υπενθύμιση πως ο θεολόγος οφείλει να κατευθύνει συνεχώς τη ματιά του στον Εσταυρωμένο και μακριά από τον εαυτό του. Και συμπληρώνει ξανά ο καθηγητής π. Παντελεήμων: ‘’Δεν πρέπει να έχουμε την προσδοκία, πόσο μάλλον την απαίτηση, από τους αναγνώστες μας να συναντήσουν στο έργο μας εμάς τους ίδιους, αλλά Εκείνον τον οποίο κάθε λόγος μας οφείλει να καταδεικνύει’’.
Ο Grünewald δεν αφήνει πολλά περιθώρια παρερμηνειών του πίνακα. Κοιτώντας κανείς τον θαυμάσιο αυτό πίνακα, αμέσως στρέφει το βλέμμα του στον Ιωάννη τον Πρόδρομο και στο δάχτυλο που υψώνει σαν να θέλει να πει, να δείξει κάτι. Σαφής και συγκεκριμένος. Εκφράζεται μέσα από την τέχνη του. Μέσα από την ζωγραφική δείχνει να μάχεται τον σύγχρονο κηρυκτικό λόγο που πολλές φορές απομακρύνεται από την κοινωνική πραγματικότητα, να τυρβάζει περί πολλών, να ανακυκλώνεται στο ένδοξο μουσειακό παρελθόν που δεν ερμηνεύεται με όρους ιστορικούς, επομένως παροντικούς και συνάμα εσχατολογικούς, να αναλώνεται στον αδιέξοδο βερμπαλισμό του, στο πάθος της ωραιοπάθειας και στην ωραιοπάθεια του πάθους, μη συνδέοντας τα σημαινόμενα στο κάθε τι που χρειάζεται να ερμηνευτεί διεξοδικά και να αποκαλυφθεί ως λόγος θεολογικός σε μία κοινωνία που επιζητά επίμονα άρτο και θεάματα, αφού έχει απωλέσει δραματικά το νόημα της εορτής.
Όλη η προσοχή και σκέψη στον Εσταυρωμένο. Αυτό θέλει να δείξει ο Grünewald. Η ιστορία δεν έχει το πέρας της στον Ιωάννη τον Πρόδρομο. Ο Πρόδρομος δεν είναι εκείνος που έρχεται. Εκείνος που έρχεται είναι ο Χριστός. Ο τελειωτής και εκφραστής των πάντων. Η ανακεφαλαίωση των πάντων. Η υποστασιοποίηση των αρετών. Η Οδός, η Αλήθεια και η Ζωή (Ιω. 14,6). Με τρόπο δημιουργικό, επομένως μεταποιητικό. Τόσο πολύ, που κάνει ακόμη και τον Ντοστογιέφσκι να ομολογεί: ‘’Ακόμα περισσότερο, αν κάποιος μου αποδείκνυε ότι ο Χριστός είναι εκτός αλήθειας, κι αν πράγματι η αλήθεια ήταν εκτός Χριστού, τότε θα προτιμούσα να παραμείνω με τον Χριστό, παρά με την αλήθεια’’.
Πρωτοπρεσβύτερος Ηρακλής Φίλιος (θεολόγος, βαλκανιολόγος)
Εφημέριος Διάβας Ι.Μ. Σταγών & Μετεώρων