Kωνσταντίνος Παυλάκος: Τι είναι η Ε Λ Λ Α Σ

Τι είναι η Ε Λ Λ Α Σ

ΓΡΑΙΚΟΣ – ΕΛΛΗΝΑΣ – ΡΩΜΙΟΣ

[Ιστορικά – Σημασιολογικά – και μέσα από τραγούδια]

Του Κων/νου Β. Παυλάκου,
π. Σχολικού Συμβούλου Φιλολόγων

ΓΡΑΙΚΟΣ

            Ο Νεών Κατάλογος αναφέρει πόλη Γραία (Ιλ. Β 498). Αργότερα έχομε την Τανάγρα, ίσως μία και την αυτή πόλη. Ο λαός που κατοικούσε πέριξ του Ωρωπού εκαλούντο Γράοι, γι’ αυτό την περί Ωρωπόν χώρα ο Θουκυδίδης καλεί Γραϊκήν (Β’ 23). Ο μικρός αυτός λαός (οι Γράοι) επέπρωτο να κληροδοτήσει το όνομά του παγκοσμίως προς δήλωση της όλης Ελληνικής φυλής. Πράγματι, κατά την εποχή του αποικισμού οι Γράοι ακολουθούν τους Χαλκιδείς και κτίζουν μαζί την Κύμη της Καμπανίας. Οι Ρωμαίοι έλαβαν από εκεί το όνομα ως GRAECI και το εφήρμοσαν εφ’ όλων των Ελλήνων. Εντεύθεν καλούμεθα δια του ονόματος τούτου μέχρι σήμερον σε όλες τις λατινογενείς γλώσσες (GRECI, GRECS, GREEKS, GRIECHEN, GRIEGOS κ.τ.λ.).

            Στην Ιλιάδα του Ομήρου (Β 683-684) αναφέρεται:

«οί τ’ είχον Φθίην ηδ’ Ελλάδα καλλιγύναικα» (= και την Ελλάδα με τις ωραίες γυναίκες),
«Μυρμιδόνες δε καλεύντο και Έλληνες και Αχαιοί».

Από τους Έλληνες της Φθίας η ονομασία επεκτάθηκε έπειτα σε όλη την Ελλάδα. Το μερικό εξακτινώνεται και εκφράζει το γενικό.

            Στον Όμηρο είναι ακόμη άγνωστο το όνομα Έλληνες (ως γενικό). Μόνο μία φορά απαντά Πανέλληνες (Ιλ. Β 530).

            Ας σημειώσουμε ακόμη ότι ο Γραικός απαντάται και στα Ιστορικά Δημοτικά τραγούδια, όπως π.χ. ΤΟΥ ΔΙΑΚΟΥ:

«Κι ο Ομέρ Βρυόνης μυστικά στο δρόμο τον ερώτα:
“Γίνεσαι Τούρκος, Διάκο μου, την πίστη σου ν’ αλλάξεις,
να προσκυνήσεις στο τζαμί, την εκκλησιά ν’ αφήσεις;”
Κ’ εκείνος τ’ αποκρίθηκε και στρίφτει το μουστάκι:
“Πάτε κ’ εσείς κ’ η πίστη σας, μουρτάτες, να χαθήτε!
Εγώ Γραικός γεννήθηκα, Γραικός θε να πεθάνω!”»

            Αλλά και ο ποιητής Κων/νος Καβάφης στο ποίημά του «ΑΝΝΑ ΚΟΜΝΗΝΗ» την χαρακτηρίζει «αγέρωχη Γραικιά» (όχι Ελληνίδα, όχι Ρωμιά, αλλά Γραικιά, λοιπόν).

            Η Άννα Τζιροπούλου – Ευσταθίου (Ο εν τη λέξει λόγος) αναφέρει τα εξής για τον όρο «Γραικός»: Αυτός προέρχεται από το γραίος, που είναι συνηρημένος τύπος του γεραιός (εκ του γη+ρεω). Ο Βιργίλιος στην Αινειάδα ονομάζει τους Έλληνες «GRAI», δηλ. οι Γραίοι, οι παλαιοί. Η Ελλάς εκαλείτο και Γραικία (γραία γαία, γη). Γραίος → Γραϊκός → Γραικός, ενέχει τη σημασία του παλαιού αυτόχθονος.

ΕΛΛΑΣ – ΕΛΛΗΝ

1. Ο Ερνέστος Κούρτιος (1814-1896), Γερμανός ιστορικός και αρχαιολόγος, προτείνει ότι το όνομα Ελλάς προέρχεται από το σέλας (=φως) (πρβλ. σελήνη, είλη – έλη (= φως του ηλίου), έλ-ιος, ήλ-ιος, ελ-άνη (= λαμπάδα), γερμ. hell = λαμπρός).
2. Ο Βιλλαμόβιτς (1848-1931), Γερμανός φιλόλογος, σχετίζει τη λέξη προς το ψελλίζω = σελ-λίζω <ελλός και έλλοψ ως δηλωτικό χώρας και κατοίκων βαρβαροφώνων, που ομιλούν δηλαδή ακατάληπτη σε άλλους γλώσσα· έτσι, Έλληνες = βαρβαρόφωνοι.
3. Η λέξη σχετίζεται προς τους [Σ]ελλούς, σωματείου ιερατικού – και όχι λαού – της Δωδώνης της Ηπείρου, που δρα στο ιερό του Διός και ελάχιστα ομιλεί.
4. Σχετίζεται προς τη λέξη που αναφέρεται από τον Ησύχιον (5ος αι. μ.Χ.), Έλληνα λεξικογράφο από την Αλεξάνδρεια: έλλα = καθέδρα. Επομένως Ελλάς – Έλληνες = η χώρα των αυτοχθόνων ανθρώπων. Η ετυμολογία αυτή προσεγγίζει μάλλον προς την αλήθεια.

            Το όνομα Ελλάς και Έλληνες εμφανίζεται για πρώτη φορά στον Όμηρο ως δηλωτικό μικρού διαμερίσματος της Αχαΐας Φθιώτιδος στη Νότια Θεσσαλία, που κατοικούνταν από Μυρμιδόνες και ανήκαν στο κράτος του Πηλέως. Έως τότε υπήρχαν διάφορες κατά έθνη ονομασίες των κατοίκων: Αργείοι, Αχαιοί, Δαναοί σε αντίθεση προς τους Πελασγούς. Το όνομα Έλληνες απαντά μια φορά (Ομήρ. Ιλ. Β 684) και μία φορά Πανέλληνες (Ομήρ. Ιλ. Β 530).

            [Όλα τα ανωτέρω (1-4) αναφέρονται στο Λεξικόν των Ρημάτων της Αττικής Πεζογραφίας του Γεωργίου Πανανικολάου, στο λήμμα «Ελληνίζω».]

ΕΛΛΗΝΕΣ (Στα Απομνημονεύματα των Αγωνιστών)

            Διάβασα, δηλαδή ξαναδιάβασα για πολλοστή φορά τα Απομνημονεύματα των Αγωνιστών του ’21 για να μετρήσω τώρα πόσες φορές χρησιμοποιούν το όνομα ΕΛΛΗΝΕΣ. Ο μεν Μακρυγιάννης, που έμαθε μόνος του να γράφει και να διαβάζει στα 32 του χρόνια, παρά τα 14 συνολικά τραύματα του σώματός του, έγραψε ο ίδιος με τα «τζακισμένα» χέρια του τα Απομνημονεύματά του. Εμέτρησα 96 (!) φορές το όνομα Έλληνες (και μόνο 2-3 φορές κάνει λόγο για Ρωμαί(γ)ους, δηλ. Ρωμιούς). Μάλιστα δε αγάλλεται και μετεωρίζεται και ο ίδιος όταν αποκαλεί τους συμπολεμιστές του «αθάνατοι Έλληνες». Ο δε Κολοκοτρώνης, που υπαγόρευσε τα Απομνημονεύματά του στον ποιητή Γεώργιο Τερτσέτη, αναφέρει 128 (!) φορές το όνομα Έλληνες (και μόνο μία φορά τη λέξη Ρωμαίοι (Ρωμιοί)). Ας θυμηθούμε στο σημείο αυτό και την παραγγελία και υποθήκη του Κολοκοτρώνη: «Ελληνάδες μου, είστε τρελλοί αλλά έχετε φρόνιμο Θεό που σας προστατεύει. Ρίχτε μπρε τα πάθη σας στον πρώτο λάκκο και μη τσακωνώστε ποιον θα βάλωμε αφεντικό μας. Αυτά δεν είναι καλά πράματα. Δεν ταιριάζει στη φυλή μας. Αγαπάτε αλλήλους, ρε  Έλληνες». Τώρα καταλαβαίνουμε και γιατί η Σοφία Βέμπο στον Κολοκοτρώνη έχει εμπιστοσύνη για την εθνική συμφιλίωση, όταν τραγουδά:

«Τώρα που αίμα αδελφικό το χώμα ιδρώνει
και η Ελλάδα πνίγει την Ελλάδα στα βουνά,
έβγα απ’ τον τάφο, Θοδωρή Κολοκοτρώνη,
κι αδέρφια κάνε όλους τους Έλληνες ξανά» (Το τραγούδι του Μοριά, στίχοι Μίμη Τραϊφόρου).

            Και ο εθνικός μας ποιητής Διονύσιος Σολωμός, που έγραψε το ποίημα «Ύμνος εις την Ελευθερίαν» αποτελούμενο από 158 τετράστιχες στροφές, του οποίου οι δύο πρώτες αποτελούν και τον Εθνικό μας Ύμνο (ήδη από το 1865), γράφει:

«Απ’ τα κόκκαλα βγαλμένη
των Ελλήνων τα ιερά,
και σαν πρώτα ανδρειωμένη,
χαίρε, ω χαίρε, Ελευθεριά» (των Ελλήνων, λοιπόν, και όχι Ρωμιών).

            Διατυπώθηκαν, όσον αφορά την Ελλάδα, και οι εξής ετυμολογικές εκδοχές:

• α) Ελλάς, η φωτεινή («σελ-»)  καθέδρα («ελλά»)
• β) Ελλάς, ο φωτεινός («σελ-»)  λίθος («λας»)

[Άννα Τζιροπούλου – Ευσταθίου]

ΡΩΜΙΟΣ

            Ρωμιός (θηλ. Ρωμιά): ο κάτοικος της Ανατολικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, ιδίως της Βυζαντινής, και, ειδικότερα, ο ελληνόφωνος χριστιανός ορθόδοξος του Βυζαντίου.

            Ειδικότερα κατά την περίοδο της Τουρκοκρατίας, Ρωμιός λεγόταν ο Έλληνας, ο Γραικός.

 (Ειρωνικά – μειωτικά) συχνά με υποδήλωση της πονηριάς, της εφευρετικότητας και του απείθαρχου χαρακτήρα του, ο νεότερος Έλληνας, συνών, ο λαϊκός Έλληνας.

            Οι Ρωμιοί∙ οι νεότεροι Έλληνες, το νεοελληνικό έθνος, το ρωμαίικο, η ρωμιοσύνη.

Παροιμίες:

• α) «Ύστερα έρχεται του Ρωμιού η γνώση»: δηλώνει ότι ο Έλληνας συνετίζεται αφού υποστεί παθήματα.
• β) «Πέντε Ρωμιοί, δέκα γνώμες»: δηλώνει ότι οι Νεοέλληνες δύσκολα συμφωνούν μεταξύ τους.

            Ετυμολογία: < αρχ. Ρωμαίος «πολίτης του Ανατολικού Ρωμαϊκού, δηλ. Βυζαντινού κράτους» με συνίζηση (συνεκφώνηση) [πρβλ. Μυτιληναίος: Μυτιληνιός, Σμυρναίος: Σμυρνιός, έτσι και Ρωμαίος: Ρωμιός].

ΤΡΑΓΟΥΔΙΑ ΓΙΑ ΤΟΝ ΕΛΛΗΝΑ – ΡΩΜΙΟ

1) Έλληνας γεννήθηκα – Τραγουδά ο Στράτος Διονυσίου (στίχοι: Κώστα Βίρβου)

«Στα ξένα εργοστάσια και στ’ ανθρακωρυχεία
βγάζω, μανούλα μου, λεφτά,
μα δεν πλανεύομαι μ’ αυτά.
Με καίει η νοσταλγία.

Έλληνας γεννήθηκα, Έλληνας θα πεθάνω,
για λίγο χώμα Ελληνικό και τη ζωή μου χάνω.

Χίλια καλά μου τάξανε να παντρευτώ μια ξένη,
μα εγώ τους είπα «όσο ζω η Ελληνίδα π’ αγαπώ
απ’ την καρδιά δεν βγαίνει.»

«Μπορεί να ξενιτεύτηκα τη φτώχεια ν’ αποφύγω,
μα εγώ στα ξένα δεν μπορώ και με λαχτάρα καρτερώ
την ώρα που θα φύγω.

Έλληνας γεννήθηκα, Έλληνας θα πεθάνω,
για λίγο χώμα Ελληνικό και τη ζωή μου χάνω.»

2) Ο Έλληνας – Τραγουδά ο Κώστας Χατζής (στίχοι: Σώτια Τσώτου)

«Σε βλέπω πάντοτε σκυφτό να περπατάς στους δρόμους
λες και κρατάς στους ώμους ασήκωτο σταυρό.
Όπου κι αν πας, πόρτες κλειστές, κανένας για κανέναν
ούτε εσύ για σένα δε νοιάστηκες ποτέ.

Αχ, να μπορούσα, Έλληνα, τα βάσανά σου να έλυνα,
τα βάσανα τα χίλια.
Μια “καλημέρα” λες μισή και σαν βλαστήμια την πετάς
και σαν βρισιά απ’ τα χείλια.

Τώρα και πάλι Γερμανοί και πάλι Αγγλογάλλοι,
τώρα πεινάς και πάλι, στη νέα κατοχή.

Αχ, να μπορούσα, Έλληνα…» (επανάληψη)

3) Έλληνας είμαι – Τραγουδά ο Αγάθων Ιακωβίδης (στίχοι: Λευτέρης Χαψιάδης)

«Δεν είμαι απόγονος του Αυνάν, ούτε του Κάιν, ούτε και του Αβραάμ,
Έλληνας είμαι του Ορφέα, και του Δευκαλίωνα.
Έλληνας είμαι του Σωκράτη κι αψηφώ (δεν υπολογίζω) τον Χάροντα!

Δεν είμαι απόγονος του Αδάμ, ούτε του Νώε, ούτε και του Μωυσή.
Έλληνας είμαι του Οδυσσέα του πολυταξιδευτή,
Έλληνας είμαι του Αλεξάνδρου του κοσμοκράτορα στη γη.

Δεν είμαι απόγονος του Ισαάκ, ούτε και του Λωτ, ούτε και του Ιακώβ.
Έλληνας είμαι του Ωγύγου μ’ Άτλαντα και Ουρανό.
Έλληνας είμαι του Ολύμπου, με Ηρακλή και Πελασγό.

Δεν είμαι απόγονος του Αλλάχ, ούτε του Βούδα ούτε και του Ιαχβέ,
Έλληνας είμαι, Γιος του Δία, άντε και ΜΟΛΩΝ ΛΑΒΕ!»

4) Το τραγούδι του Μακρυγιάννη – Τραγουδά ο Χρήστος Τσιαμούλης

«Ο Ήλιος εβασίλεψε,
-Έλληνά μου, βασίλεψε-
και το φεγγάρι εχάθη
κι ο καθαρός Αυγερινός που πάει κοντά την Πούλια
τα τέσσερα κουβέντιαζαν και κρυφοκουβεντιάζουν.
Γυρίζει ο Ήλιος και τους λέει, γυρίζει και τους κρένει:
“Εψές οπού βασίλεψα πίσου από μια ραχούλα,
άκσα γυναίκεια κλάματα κι αντρών τα μοιργιολόγια
γι’ αυτά τα ’ρωικά κορμιά στον κάμπο ξαπλωμένα,
και μες στο αίμα το πολύ είν’ όλα βουτημένα.
Για την πατρίδα πήγανε στον Άδη, τα καημένα”.»
            (Απομνημονεύματα Μακρυγιάννη, τόμος 1ος, σελ. 360)

5) Ο Ρωμιός – Τραγουδά ο Τώνης Μαρούδας (στίχοι: Κώστας Κοφινιώτης)

«Μπόρες περνάει και κάποιες χιλιάδες κάθε στιγμή
τη ζωή του στερεί.
Κι αν λυσσασμένοι τον πνίγουν βοριάδες,
πάντα γελάει σαν νάναι παιδί.
Μάλαμα έχει μαζέψει η ματιά του,
του χρυσού ήλιου το γέλιο σταυρό.
Και πάντα έχει μες στην καρδιά του
μόν’ την Ελλάδα για θησαυρό.

Ο Ρωμιός, ο Ρωμιός ξέρει μόνον αυτός
το τιμόνι γερά να κρατάει·
δε λυγίζει ποτέ, α ρε κόσμε κουτέ,
τι κι αν μπόρες και πίκρες περνάει.

Ο Ρωμιός, ο Ρωμιός τι κι αν είναι φτωχός,
σαν χρυσάφι αξίζει η ψυχή του,
και κανένας λαός –το ‘χει πει κι ο Θεός–
δεν μπορεί να τα βάλει μαζί του.

Σε κάθε κίνδυνο φράγκο δε δίνει,
βράχος ακλόνητος στη συμφορά,
πρώτος στον πόλεμο και στην ειρήνη,
πρώτος στο γλέντι και στη χαρά.

                            –
Για το φιλότιμο όλα τα σπάει
και καλοκάγαθος πάντα γελά.
Για τη γυναίκα που αγαπάει
και το σακάκι του ακόμα πουλά.
Ο Ρωμιός, ο Ρωμιός ξέρει μόνον αυτός…»

…. (επανάληψη)

6) Νεοέλληνας – Τζίμης Πανούσης (στίχοι του ίδιου)

«Κάνω βουτιές σε βόθρο με εικόνες
φουσκώνω τα βυζιά μου με ορμόνες.
Θέλω να γίνω σαν Αμερικάνος,
μ’ αρέσει στα κρυφά (κι) ο Μητροπάνος.

                              –
Καίω τα δέντρα, χτίζω μεζονέτες,
θα κάνω τα παιδιά μου μαριονιέτες.
Σ’ ένα κλουβί- γραφείο σαν αγρίμι
παίζω ατέλειωτο, βουβό, ταξίμι.

                               –
Φάκα Αντίντας μου ‘πιασε τη φτέρνα
μπερδεύω το τζουκ μποξ με τη λατέρνα.
Πάνω απ’ του τάφου μου το κυπαρίσσι
μαύρη χελώνα μ’ έχει κατουρήσει.

(Έλληνας – Νεοέλληνας)

Μαράθηκε η λουλουδιασμένη ιτιά
και ψήλωσε η κοντούλα λεμονιά.
Στα Σάλωνα σε σφάζουνε αρνιά,
δεν πάει το παπάκι στην ποταμιά.
Κι η Παπαλάμπραινα γυμνή
χαϊδεύει δώρο-συσκευή
σ’ ένα τηλεπαιγνίδι πουλημένο.
Πουλάκι ξένο, πουλί χαμένο
μου τρώει τα σπλάχνα, δε βγάζω άχνα!

Αλλοίωση της ελληνικής παραδόσεως ! !

ΤΙ ΕΙΝΑΙ Η ΕΛΛΑΣ (Στην πεμπτουσία της):

            Τα τελευταία χρόνια στο λεξιλόγιο κυριαρχούν λέξεις όπως σκάνδαλα, λαμογιές, μίζα, διαπλοκή, αρπαχτή, ακρίβεια, ενδοτικότητα σε εθνικά θέματα και άλλες μειωτικού χαρακτήρα για τη χώρα μας. Όλα αυτά λέγονται, ακούγονται και συμβαίνουν. Αν ποσοστό ευθύνης ανήκει στον εξωτερικό παράγοντα, την κύρια ευθύνη φέρομε εμείς οι ίδιοι. Φωνάζει από τα βάθη των αιώνων ο ιστορικός Θουκυδίδης (επίκαιρος και σήμερα): «μάλλον γαρ πεφόβημαι τας οικείας ημών αμαρτίας ή τας των εναντίων διανοίας» (Α΄ 144). Δηλαδή, πιο πολύ φοβούμαι τα δικά μας τα σφάλματα παρά τα σχέδια των αντιπάλων.

ΑΛΛΑ Η ΕΛΛΑΣ;

• α) Έλαμψε με κοσμοϊστορικής σημασίας νίκες, όπως είναι η μάχη του Μαραθώνος εναντίον των Περσών (490 π.Χ.). «Οι Μαραθώνες -μάθετε- γεννούν τους Παρθενώνες» μας λέγει ο Κ. Παλαμάς. Δηλαδή, αξιόλογα στρατιωτικά επιτεύγματα συντελούν ώστε να δημιουργηθούν έργα πολιτισμού με διεθνή ακτινοβολία. «Ο Παρθενών είναι το Πνευματικό Έβερεστ του ΠΛΑΝΗΤΗ ΜΑΣ» θα αξιολογήσει ο Δημήτρης Λιαντίνης.
• β) Η Ελλάς έλαμψε με το σελάγισμα των ελληνικών όπλων όταν διέλυσε την Περσική Αυτοκρατορία (υπερδύναμη της τότε εποχής) και έφθασε μέχρι την Ινδία, διαδίδοντας πολιτισμό και γλώσσα Ελληνική (διεθνής επί 6 αιώνες, 300 π.Χ. – 300 μ.Χ.) «Και την Κοινήν Ελληνική λαλιά ως μέσα στην Βακτριανή την πήγαμεν, ως τους Ινδούς» (Καβάφης) Και μέσα σε 16 μόλις χρόνια η Ελλάς κατέκτησε επαξίως 2 Βραβεία Νόμπελ Λογοτεχνίας (Σεφέρης 1963 και Ελύτης 1979)
• γ) Η Ελλάς έλαμψε με τα Ελληνικά Συντάγματα να έχουν φθάσει έως τις παρυφές της Άγκυρας το 1921. Το πρώτο ιωβηλαίο, δηλαδή την πρώτη εκατονταετία από την Επανάσταση του 1821, η Ελλάς των 5 εκατομμυρίων, τότε, το εόρτασε με τον Ελληνικό Στρατό να ευρίσκεται 50-60 χιλιόμετρα έξω από την Άγκυρα, δηλαδή απόσταση λιγότερη από Τρίκαλα έως Λάρισα. Ο Κεμάλ θα δηλώσει ενώπιον της Τουρκικής Εθνοσυνελεύσεως στο τέλος Αυγούστου 1922: «Δεν νικήσαμε τον Ελληνικό Στρατό. Νικήσαμε την ανίκανη πολιτική του ηγεσία».

Μάχη Καλέ Γκρότο. Προώθηση Ευζώνων (καλοκαίρι 1921)

• δ) Μετά τη Μικρασιατική εκστρατεία με τα δυσμενή αποτελέσματα (δεν θα αναφερθούμε εδώ στα αίτια), 18 μόλις χρόνια μετά, όταν όλη η Ευρώπη οσφυοκαμπτούσε στις δυνάμεις του Άξονος, η Ελλάς έκανε πράξη (1940-1941) αυτό που συμπυκνώνεται στο Δημοτικό τραγούδι: «Μια χούφτα Ελληνόπουλα έγραψαν ιστορίες, που με τα στήθια νίκησαν δυό Αυτοκρατορίες».

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΙΚΑ Η ΕΛΛΑΣ

            Στο παγκόσμιο στερέωμα δεν εκπροσωπείται από χαμερπή φαινόμενα (σκάνδαλα, αρπαχτές κτλ). Η Ελλάς δεν είναι φθαρτή ύλη αλλά πνεύμα άφθαρτο, αθάνατο και αειθαλές που δεν καταβάλλεται, δεν δαμάζεται, δεν υποτάσσεται, δεν φυλακίζεται και δεν πεθαίνει.

Η ΕΛΛΑΣ ΕΙΝΑΙ:

Η επίγεια έκφραση του θείου μεγαλείου

Είναι η ανδρεία και η αρετή της Σπάρτης

Είναι η σοφία των Αθηνών

Είναι η οικουμενικότητα των Δελφών

Είναι η παγκοσμιότητα του Αλεξάνδρου

Είναι η χριστιανικότητα του Βυζαντίου

Είναι η λεβεντιά του θρυλικού Εικοσιένα

Είναι η Δόξα του ηρωικού Σαράντα

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

1. ΠΑΠΥΡΟΣ, ΛΕΞΙΚΟ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ (Αρχαίας, Μεσαιωνικής, Νέας), 2007, τόμοι 13.
2. Οι Παλαιότατοι κάτοικοι της Ελλάδος και η Πρώιμος Ιστορία των Ελληνικών φύλων. (Σύνοψις Πανεπιστημιακών μαθημάτων) υπό ΣΠΥΡ. Ν. ΜΑΡΙΝΑΤΟΥ, καθηγητού του Πανεπιστημίου Αθηνών, ΑΘΗΝΑΙ 1951.
3. Άννα Τζιροπούλου-Ευσταθίου: Ο εν τη λέξει Λόγος, Β΄ Έκδοσις, Αθήναι 2006.
4. Γεωργίου Παπανικολάου: Λεξικόν των Ρημάτων της Αττικής πεζογραφίας, Εκδόσεις ΔΗΜ. Ν. ΠΑΠΑΔΗΜΑ, Τρίτη Έκδοση, Αθήνα 1985, στο λήμμα «Ελληνίζω».
5. ΑΛΦΑ, Νεώτατον Λεξικόν ολοκλήρου της Ελληνικής Γλώσσης, Εκδοτικός Οίκος «ΑΘΗΝΩΝ», Αθήναι 1975 (Τρεις τόμοι).
6. Thomas Gaisford: ETYMOLOGICON MAGNUM LEXICON, φωτοτυπική ανατύπωση, α΄έκδοση Ιανουάριος 2000, ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΠΕΛΕΚΑΝΟΣ.
7. ΑΠΟΜΝΗΜΟΝΕΥΜΑΤΑ Θ. ΚΟΛΟΚΟΤΡΩΝΗ, Εισαγωγή – Επιμέλεια Έλλης Αλεξίου, Εκδόσεις ΜΕΡΜΗΓΚΑΣ (1977).
8. ΑΠΟΜΝΗΜΟΝΕΥΜΑΤΑ ΣΤΡΑΤΗΓΟΥ ΜΑΚΡΥΓΙΑΝΝΗ, Εισαγωγή – Επιμέλεια Έλλης Αλεξίου, Εκδόσεις Μερμήγκα, Αθήνα 1976 (2 τόμοι).
9. Liddell και Scott: Λεξικόν της Ελληνικής Γλώσσης, Β’ ΕΚΔΟΣΗ 2006, ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΠΕΛΕΚΑΝΟΣ (8 τόμοι).

• Τραγούδια από το ΔΙΑΔΙΚΤΥΟ.
• Διον. Σολωμού ΑΠΑΝΤΑ, υπό Νικ. Τωμαδάκη, Εκδόσεις «ΓΡΗΓΟΡΗ».
• Georg Autenrieth: ΛΕΞΙΚΟΝ ΟΜΗΡΙΚΟΝ, Μεταφρασμένο από τον Δημήτριον Ολυμπίου, Εν Αθήναις 1900. Το ανά χείρας είναι από τις Εκδόσεις Επικαιρότητα Ο.Ε., Αθήνα 2001.