Συγχαρητήρια, πέθανες! Αυτός είναι ο τίτλος του τελευταίου βιβλίου του αγαπημένου Κωνσταντίνου Λουκοπούλου, του γνωστού σε όλους μας από την ψηφιακή πλατφόρμα The Mythologist. Ο συγγραφέας με μια ακόμη συγγραφική δουλειά του μας μυεί στον κόσμο της ελληνικής μυθολογίας με επιστημονική εγκυρότητα και ουσιαστική γνώση, με σύγχρονη αφήγηση, γλώσσα και αισθητική.
Ο Κωνσταντίνος Λουκόπουλος με σπουδές στο Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας του ΕΚΠΑ και διδακτορική διατριβή με αντικείμενο την πρώιμη αρχαία ελληνική τέχνη και μυθολογία συμβάλλει ουσιαστικά στη διάδοση της πολιτιστικής κληρονομιάς μας γραπτά αλλά και με εικόνα και ήχο, φέρνοντας την αρχαιολογία και τους ελληνικούς μύθους δίπλα στο ευρύ κοινό καθώς όπως μας επισημαίνει η μυθολογία έχει θέση στο σήμερα και στο αύριο.
Αναζητήστε και τα προηγούμενα βιβλία του «Για όλα υπάρχει ένας μύθος», την παιδική σειρά «Μύθοι στο τσεπάκι», το «Εγχειρίδιο μυθικών πλασμάτων» αλλά και το «Myth is in Everything» για να γνωρίσετε και να συνδεθείτε καλύτερα με την αρχαία ελληνική κοσμοθεωρία, σκέψη, ηθική, πολιτική, φιλοσοφία, θρησκεία και ψυχολογία, όλα δοσμένα αριστοτεχνικά μέσα από τους φαινομενικά απλούς ελληνικούς μύθους. Άλλωστε όπως και ο ίδιος ο συγγραφέας επισημαίνει «οι μύθοι των αρχαίων Ελλήνων αγγίζουν σχεδόν κάθε πτυχή της ανθρώπινης εμπειρίας, έθεσαν ερωτήματα για όλα χωρίς να σημαίνει πως έδωσαν και τις απαντήσεις και το εντυπωσιακό είναι πως λειτουργούν μέχρι και σήμερα ως εργαλείο σκέψης».
Ε. Ν. : Κύριε Λουκόπουλε, αγαπημένε μας The Mythologist, πότε ξεκινάει για σας η επαφή με την ελληνική μυθολογία; Έρχεται από τα παιδικά σας χρόνια ή το ενδιαφέρον σας ξύπνησε λόγω του αντικειμένου σπουδών σας, καθώς φοιτήσατε στο τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας της Φιλοσοφικής Σχολής Αθηνών;
Κ.Λ. : Θα έλεγα πως, σίγουρα, η πρώτη επαφή μου με τους μύθους των αρχαίων Ελλήνων έγινε στα παιδικά μου χρόνια, μέσα από βιβλία και περιοδικά που τυχαία έπεσαν στα χέρια μου, αλλά και σειρές και ταινίες (παιδικές ή μη) που είχαν αντλήσει έμπνευση από αυτούς. Η γόνιμη και παραγωγική ενασχόλησή μου, όμως, με την ελληνική μυθολογία ήρθε κατά τη διάρκεια των σπουδών μου. Εκεί μπόρεσα να αντιληφθώ το βάθος, την ουσία και τη χρησιμότητά τους εντός και εκτός ακαδημαϊκού πλαισίου.
Ε. Ν. : Τι είναι στην ουσία της και τι προσφέρει η αρχαία ελληνική μυθολογία; Γιατί έχει εκτιμηθεί και γίνει αποδεκτή προχωρώντας ανά τους αιώνες ως σήμερα; Σε τι διαφέρει η δική μας από τη σκανδιναβική ή την αιγυπτιακή, που είναι εξίσου αγαπημένες και πολυδιαβασμένες;
Κ.Λ. : Είναι πολύ δύσκολο να χωρέσουν όλες οι απαντήσεις σε αυτά τα ερωτήματα εδώ. Πολύ συνοπτικά, θα έλεγα πως η ελληνική μυθολογία είναι εξαιρετικά διαχρονική και αυτό συμβαίνει διότι δεν παρουσιάζει έναν τέλειο κόσμο, αλλά έναν κόσμο γεμάτο συγκρούσεις και αντιφάσεις, πολύ κοντά στην ανθρώπινη πραγματικότητα. Οι θεοί δεν είναι απόλυτα καλοί ή κακοί. Έχουν πάθη, αρετές και αδυναμίες, κάνουν λάθη και αναλαμβάνουν την ευθύνη για τις πράξεις τους, οι οποίες έχουν πάντα συνέπειες. Σε σύγκριση με τη σκανδιναβική ή την αιγυπτιακή μυθολογία, η ελληνική, στα δικά μου μάτια, δίνει ιδιαίτερη έμφαση στην ανθρώπινη πρωτοβουλία και στο τίμημα των επιλογών. Ίσως γι’ αυτό συνεχίζει να λειτουργεί ως εργαλείο σκέψης μέχρι σήμερα.
Ε. Ν. : Η μυθολογία συγχέεται με την ιστορία και την αρχαιολογία. Υπάρχει ευδιάκριτη διαχωριστική γραμμή ανάμεσα σε αυτή και τις επιστήμες; Έχει αποδειχθεί πως μύθοι ίσως έχουν ιστορική αλήθεια και ιστορικά γεγονότα να είναι συγκεχυμένα με μυθικά στοιχεία;
Κ Λ. : Υπάρχει ξεκάθαρη διαφορά, αλλά και γόνιμη συνάντηση. Η ιστορία και η αρχαιολογία είναι επιστήμες. Βασίζονται σε τεκμήρια και υλικά κατάλοιπα, ενώ η μυθολογία είναι μεταξύ άλλων ένας αφηγηματικός τρόπος κατανόησης της πραγματικότητας. Ωστόσο, συχνά οι μύθοι διατηρούν ίχνη πραγματικών εμπειριών, όπως κοινωνικές αλλαγές, φυσικές καταστροφές ή πολιτικές συγκρούσεις. Ο Τρωικός Πόλεμος είναι ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα όπου η αρχαιολογική έρευνα δείχνει ότι υπήρξε μια πραγματική σύγκρουση πίσω από τον μύθο. Η μυθολογία δεν είναι μια ξεχωριστή επιστήμη, αλλά ένα πολύτιμο εργαλείο στην υπηρεσία των ανθρωπιστικών (και όχι μόνο) επιστημών.
Ε. Ν. : Υπάρχει αλήθεια κάτι για το οποίο δεν μίλησαν οι Έλληνες μέσω των μύθων;
Κ.Λ. : Οι μύθοι των αρχαίων Ελλήνων αγγίζουν σχεδόν κάθε πτυχή της ανθρώπινης εμπειρίας. Μίλησαν για τη γέννηση του κόσμου, για την εξουσία, για την ανισότητα, για την ύβρη, για τον φόβο του θανάτου, τον έρωτα, τον πόλεμο… Ακόμη και θέματα που θεωρούμε σύγχρονα, όπως η ταυτότητα, ή η σύγκρουση ανάμεσα στο άτομο και την εξουσία, βρίσκονται ήδη στους αρχαίους ελληνικούς μύθους. Αυτό δεν σημαίνει ότι είχαν απαντήσεις για όλα, αλλά μόνο και μόνο το γεγονός ότι έθεσαν αυτά τα ερωτήματα είναι εντυπωσιακό.
Ε. Ν.: Το κανάλι σας στο διαδίκτυο αριθμεί πάνω από 223.000 συνδρομητές (χαίρομαι που είμαι μια από αυτούς) με τα βίντεό σας που καταπιάνονται με μύθους και ιστορικά γεγονότα να αγγίζουν χιλιάδες δεκάδες προβολές το καθένα. Πόσο ενθαρρυντικό είναι για σας το ενδιαφέρον του κοινού και τι σημαίνει για σας αυτή η αποδοχή;
Κ. Λ : Το συγκινητικό ενδιαφέρον του κόσμου είναι ίσως η πιο ισχυρή απόδειξη ότι η μυθολογία δεν ανήκει μόνο στο παρελθόν, αλλά και στο παρόν και στο μέλλον. Το γεγονός ότι εκατοντάδες χιλιάδες άνθρωποι επιλέγουν να αφιερώσουν χρόνο για να ακούσουν έναν μύθο ή γενικά για την αρχαιότητα δείχνει ότι εξακολουθούμε να αναζητούμε νόημα μέσα από τις ιστορίες. Για εμένα προσωπικά, αυτή η αποδοχή έχει αλλάξει τη ζωή μου, αλλά δημιουργεί και μια βαριά ευθύνη: να παρουσιάζω το υλικό με ακρίβεια αλλά και με τρόπο που να το κάνει ζωντανό. Ο στόχος δεν είναι απλώς να μεταφέρω πληροφορία, αλλά να δείξω γιατί αυτά τα θέματα μας αφορούν ακόμη. Η μεγαλύτερη ικανοποίηση είναι όταν κάποιος συνειδητοποιεί ότι η μυθολογία έχει θέση στο σήμερα και στο αύριο.
Ε. Ν. : Έχετε γράψει στα βιβλία σας και έχετε διηγηθεί στα βίντεό σας πολλούς μύθους. Αν έπρεπε να επιλέξετε έναν ως το πρώτο σας μάθημα σε κάποιον που δεν ξαναέρθει σε επαφή με τη μυθολογία ποιος θα ήταν αυτός και γιατί;
Κ. Λ. : Ίσως τον μύθο του Προμηθέα. Είναι μια ιστορία που μιλά για τη γνώση, την πρόοδο και το τίμημα της ελευθερίας. Ο Προμηθέας κλέβει τη φωτιά για να τη δώσει στους ανθρώπους, αλλά τιμωρείται γι’ αυτό, θέτοντας το ερώτημα αν η πρόοδος έχει κόστος ή αν το να παραβαίνει κανείς τους νόμους και τους κανόνες για αυτό που θεωρεί ο ίδιος ευεργετικό για το κοινό καλό είναι δικαιολογημένο. Είναι ένας μύθος που επιτρέπει πολλές αναγνώσεις: πολιτικές, φιλοσοφικές, ακόμη και επιστημονικές. Λειτουργεί ως ιδανική εισαγωγή γιατί δείχνει ότι η μυθολογία δεν είναι απλώς η αφήγηση ενός αρχαίου μύθου, αλλά ολόκληρος τρόπος σκέψης και ερμηνείας.
Ε. Ν. : Ανατρέχοντας στη βιβλιογραφία σας, παρατήρησα πως έχετε γράψει πολλά παιδικά βιβλία. Γιατί εστιάσατε σε αυτό το ηλικιακό κοινό, τι κερδίζει ένα παιδί από τη μυθολογία; Ή, για να το αντιστρέψω, τι χάνει ένα παιδί όταν δεν διαβάζει μυθολογία;
Κ.Λ. : Η μυθολογία καλλιεργεί τη φαντασία αλλά και την κριτική σκέψη. Μέσα από τους μύθους, ένα παιδί έρχεται σε επαφή με έννοιες όπως η ευθύνη, τα όρια, η επιλογή και οι συνέπειες των πράξεων. Βλέπει πρότυπα μίμησης και αποφυγής. Εμπνέεται, συγκινείται, ανοίγουν οι ορίζοντές του. Οι ιστορίες λειτουργούν ως ασφαλής χώρος για να επεξεργαστεί δύσκολα συναισθήματα και διλήμματα. Επιπλέον, αποκτά πρόσβαση σε ένα πολιτισμικό λεξιλόγιο που επηρεάζει τη λογοτεχνία, την τέχνη και τον κινηματογράφο μέχρι σήμερα. Χωρίς αυτή τη βάση, πολλά σύγχρονα πολιτισμικά νοήματα ίσως να μη γίνονται εύκολα κατανοητά.
Ε. Ν. : Με αφορμή την αναφορά σας στον κινηματογράφο παρατηρούμε πως όταν μια ταινία καταπιάνεται με θέματα της αρχαίας ελληνικής μυθολογίας και ιστορίας κάνει πάντα αίσθηση και επιτυχία. Εσείς την απολαμβάνετε ή με τα λάθη και τις ανακρίβειες που εντοπίζετε στην εξέλιξή της χάνετε το ενδιαφέρον σας; Σας λυπεί αλήθεια που εμείς ως Έλληνες δεν έχουμε καταπιαστεί σεναριακά με τους αρχαίους μύθους, κάνοντας ίσως και καλύτερη δουλειά τουλάχιστον στην πιστότητα αυτών;
Κ. Λ. : Ταινίες όπως η «Τροία», οι «300» ή «Οδύσσεια» (και η παλιότερη ταινία και αυτή που έρχεται φέτος) έχουν συμβάλει στο να παραμείνουν οι μύθοι ορατοί στο ευρύ κοινό και να φτάσουν επίσης σε κόσμο που δεν είχε φανταστεί πως θα τον ενδιέφεραν. Συχνά υπάρχουν ανακρίβειες ή υπερβολές, αλλά αυτό είναι αναμενόμενο όταν μια ιστορία προσαρμόζεται σε διαφορετικό μέσο, σε μια διαφορετική εποχή και για έναν διαφορετικό σκοπό. Προσωπικά με ενδιαφέρει περισσότερο αν μια παραγωγή καταφέρνει να μεταφέρει το βασικό νόημα της ιστορίας, παρά αν αναπαράγει κάθε λεπτομέρεια με απόλυτη ακρίβεια. Στην πραγματικότητα, θεωρώ απίθανο ένα παιδί 15 χρονών στην άλλη άκρη του κόσμου εν έτει 2026 να μάθαινε για τον Οδυσσέα από μόνο του, αν δεν υπήρχε μια τεράστια χολιγουντιανή παραγωγή. Βέβαια, θα είχε ιδιαίτερο ενδιαφέρον να δούμε περισσότερες ελληνικές παραγωγές, που να αντλούν από την ελληνική αρχαιότητα, με υψηλό επίπεδο σεναρίου και αισθητικής και είναι απορίας άξιο γιατί δεν έχει ασχοληθεί ακόμα κάποιος σοβαρά. Το υλικό υπάρχει και είναι εξαιρετικά ισχυρό και επίκαιρο.
Ε. Ν. : Ιστορία, μυθολογία και φιλοσοφία, τα απολύτως αδικημένα μαθήματα του προγράμματος σπουδών στο εκπαιδευτικό μας σύστημα (κατά τη γνώμη μου, ως συνάδελφός σας απόφοιτη της φιλοσοφικής). Αν είχατε τη δυνατότητα να γίνετε σύμβουλος της υπουργού Παιδείας, ποια επιχειρήματα θα της θέτατε για να την πείσετε να ενισχύσει την παρουσία τους στην εκπαιδευτική διαδικασία;
Κ. Λ. : Το βασικό πρόβλημα δεν είναι η ποσότητα της ύλης αλλά ο τρόπος διδασκαλίας. Έχουμε περάσει όλες και όλοι από το ελληνικό εκπαιδευτικό σύστημα και καθημερινά συναντάμε κόσμο εντός και εκτός διαδικτύου που φαίνεται ότι τον έχει απογοητεύσει οικτρά. Όχι μόνο ως προς την εκπαίδευση, αλλά και ως προς την παιδεία. Η μυθολογία, η ιστορία και η φιλοσοφία συχνά παρουσιάζονται ως σύνολα πληροφοριών προς αποστήθιση, αντί ως εργαλεία κατανόησης του κόσμου. Ειδικά η Ιστορία στην τρίτη λυκείου είναι εφιάλτης παπαγαλίας και είναι κάτι το στενάχωρο και το ντροπιαστικό. Αντικατοπτρίζει σε μεγάλο βαθμό τη νοοτροπία του «φαίνεσθαι». Ας φανεί την ημέρα των Πανελληνίων ότι ο μαθητής ξέρει Ιστορία, κι ας τα ξεχάσει όλα μετά από τρεις μήνες, όπως έγινε και στη δική μου περίπτωση. Για τη Μυθολογία και τη Φιλοσοφία, αν οι μαθητές κατανοήσουν γιατί δημιουργήθηκαν οι μύθοι και τι ερωτήματα θέτουν, τότε τα μαθήματα αυτά αποκτούν άμεση σημασία για τη ζωή τους. Όχι για το παρελθόν μόνο, αλλά για τους ίδιους τους μαθητές στο σήμερα και το αύριο που θα γίνουν ενεργοί πολίτες. Η εκπαίδευση δεν πρέπει να παράγει μόνο εξειδικευμένες δεξιότητες, αλλά και πολίτες που μπορούν να σκέφτονται. Και αυτά τα αντικείμενα είναι ιδανικά για αυτόν τον στόχο. Δυστυχώς όμως το μοντέλο είναι ξεπερασμένο και προσπαθεί ακόμα να ακολουθήσει την κατεύθυνση πως η μόνη σημασία που έχει το εκάστοτε μάθημα και αντικείμενο, είναι ο βαθμός και μια κάποια βάση για τις σπουδές στο Πανεπιστήμιο.
Ε. Ν. : Ας έρθουμε στο τελευταίο σας βιβλίο με τον ευρηματικό τίτλο «Συγχαρητήρια, πέθανες!». Είναι μια ξενάγηση στον Άδη, όπως καταλαβαίνουμε; Μιλήστε μας, παρακαλώ, για τη νέα σας δουλειά, που μετρά τις πρώτες της μέρες κυκλοφορίας.
Κ. Λ. : Ακριβώς! Το «Συγχαρητήρια, πέθανες!: Μια Ξενάγηση στον Άδη της Ελληνικής Μυθολογίας» (από τις Εκδόσεις Διόπτρα) έρχεται να πάρει τον αναγνώστη από το χέρι και να τον ξεναγήσει στον Κάτω Κόσμο, όπως τον οραματίστηκαν οι αρχαίοι Έλληνες μέσα στους αιώνες. Μέσα από τα μάτια μιας ψυχής που μόλις έχει ξυπνήσει στον Άδη και δεν θυμάται τίποτα για τη ζωή της, θα ξεναγηθεί σε όλα τα μήκη και τα πλάτη του Άδη, παρέα με έναν αινιγματικό, κυνικό, αλλά έμπειρο ξεναγό. Σε όλη αυτή την πορεία θα γνωρίσει μυθικά πρόσωπα, όπως τον Χάροντα, τον Κέρβερο, τους Κριτές των ψυχών και θα δει όλα τα κατατόπια. Τα σκοτεινά και αποπνικτικά Τάρταρα με τους βαρυποινίτες, τα φωτεινά Ηλύσια Πεδία με τους ήρωες και το γκρίζο Λιβάδι των Ασφόδελων. Σε όλη αυτή την ξενάγηση, θα μαθαίνει διαρκώς πώς λειτουργούν τα πράγματα σε αυτό το βασίλειο και ταυτόχρονα θα προσπαθεί να θυμηθεί πράγματα για τη δική της ζωή, αλλά και το πού θα καταλήξει η ίδια στην αιωνιότητα.
Το βιβλίο βασίζεται στις αρχαίες πηγές, αλλά παρουσιάζεται με τρόπο άμεσο και αφηγηματικό, ώστε να μπορεί να το διαβάσει κανείς σαν μια ιστορία. Παρά το δύσκολο θέμα του, προσπάθησα να διατηρήσω μια ισορροπία ανάμεσα στον φιλοσοφικό προβληματισμό και το χιούμορ, γιατί και οι ίδιοι οι αρχαίοι Έλληνες χρησιμοποιούσαν συχνά τους μύθους για να σκεφτούν, πιο ψύχραιμα, ζητήματα που δύσκολα προσεγγίζονται άμεσα. Στόχος του βιβλίου είναι να φέρει τον αναγνώστη πιο κοντά στον τρόπο με τον οποίο οι αρχαίοι αντιλαμβάνονταν τη ζωή και τον θάνατο, μέσα από μια μορφή που να είναι ταυτόχρονα προσιτή και ουσιαστική.
Ε. Ν. : Σας ευχαριστώ για την υπέροχη αυτή συνάντησή μας. Σας παρακαλώ να συνεχίσετε να μας μεταφέρετε στους μυθικούς κόσμους των αρχαίων Ελλήνων ώστε να γνωρίζουμε την πολιτισμική και ιστορική μας κληρονομιά με τα διαχρονικά διδάγματα! Καλή συνέχεια σε ό,τι κάνετε και καλοτάξιδο το νέο βιβλίο σας!
Κ. Λ. : Σας ευχαριστώ κι εγώ θερμά για την ενδιαφέρουσα συζήτηση και για την ευκαιρία να μιλήσουμε για ένα θέμα που συνεχίζει να μας απασχολεί εδώ και χιλιάδες χρόνια. Η μυθολογία δεν είναι απλώς κομμάτι της πολιτισμικής μας κληρονομιάς, αλλά ένας τρόπος να κατανοήσουμε καλύτερα τον εαυτό μας. Ελπίζω οι ιστορίες αυτές να συνεχίσουν να εμπνέουν νέες αναγνώσεις και νέες δημιουργίες. Είναι ιδιαίτερα σημαντικό να παραμένει ζωντανή η σχέση μας με το παρελθόν.
Σας ευχαριστώ πολύ για το ενδιαφέρον και την υποστήριξη.
