Δεκαπέντε χρόνια μετά την αρχή της ελληνικής κρίσης, υπάρχει ένα στοιχείο που αποτυπώνει με τον πιο καθαρό τρόπο την πραγματική κατάσταση της οικονομίας: η Ελλάδα είναι η μόνη χώρα της Ευρωπαϊκής Ένωσης όπου ο πραγματικός μισθός – δηλαδή η αγοραστική δύναμη των εργαζομένων – παραμένει χαμηλότερος από ό,τι ήταν το 2009.
Αυτό σημαίνει ότι ο μέσος εργαζόμενος στην Ελλάδα μπορεί σήμερα να αγοράσει λιγότερα αγαθά και υπηρεσίες απ’ ό,τι πριν από δεκαπέντε χρόνια. Σε μια περίοδο κατά την οποία οι περισσότερες ευρωπαϊκές οικονομίες όχι μόνο ανέκαμψαν αλλά αύξησαν και το επίπεδο ευημερίας των πολιτών τους, η Ελλάδα παραμένει εγκλωβισμένη σε μια οικονομία χαμηλών μισθών.
Αυτό δεν είναι απλώς μια οικονομική στατιστική. Είναι το αποτέλεσμα μιας μακράς αλυσίδας πολιτικών επιλογών.
Η κρίση και η βίαιη προσαρμογήΗ αφετηρία βρίσκεται στην κρίση χρέους του 2010. Η κυβέρνηση του Γιώργου Παπανδρέου οδήγησε τη χώρα σε προγράμματα διάσωσης υπό την εποπτεία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας και του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου.
Η στρατηγική που επιβλήθηκε τότε βασίστηκε στη λεγόμενη «εσωτερική υποτίμηση»: τη μείωση του κόστους εργασίας ως βασικό μηχανισμό προσαρμογής της οικονομίας. Το αποτέλεσμα ήταν δραματικό. Το 2012, επί κυβέρνησης Αντώνη Σαμαρά, ο κατώτατος μισθός μειώθηκε κατά περίπου 22%, ενώ για τους νέους εργαζόμενους η μείωση έφτασε σχεδόν το 32%.
Παράλληλα αποδυναμώθηκαν οι συλλογικές συμβάσεις εργασίας και περιορίστηκε η διαπραγματευτική δύναμη των εργαζομένων. Η ελληνική οικονομία συρρικνώθηκε περίπου κατά 25%, μια από τις μεγαλύτερες οικονομικές καταρρεύσεις που έχουν καταγραφεί σε ανεπτυγμένη χώρα σε καιρό ειρήνης.
Η χαμένη δεκαετίαΗ κυβέρνηση του Αλέξη Τσίπρα που ανέλαβε το 2015 κληρονόμησε μια οικονομία ήδη βαθιά τραυματισμένη. Παρά τις αρχικές εξαγγελίες για ρήξη με το μνημονιακό πλαίσιο, η χώρα παρέμεινε τελικά σε πρόγραμμα δημοσιονομικής προσαρμογής.
Ο κατώτατος μισθός αυξήθηκε προς το τέλος της περιόδου, όμως η συνολική δομή της οικονομίας δεν άλλαξε ουσιαστικά. Η ανεργία παρέμεινε υψηλή για χρόνια και εκατοντάδες χιλιάδες νέοι επιστήμονες εγκατέλειψαν τη χώρα.
Το λεγόμενο brain drain αποτέλεσε μια από τις πιο σοβαρές πληγές της κρίσης. Πάνω από 400.000 νέοι Έλληνες εργαζόμενοι αναζήτησαν καλύτερες ευκαιρίες στο εξωτερικό, στερώντας από την οικονομία ένα μεγάλο μέρος του πιο παραγωγικού δυναμικού της.
Ανάπτυξη χωρίς σύγκλισηΑπό το 2019 και μετά, η κυβέρνηση του Κυριάκου Μητσοτάκη υποσχέθηκε μια νέα εποχή ανάπτυξης. Πράγματι, τα επόμενα χρόνια η ελληνική οικονομία εμφάνισε θετικούς ρυθμούς μεγέθυνσης.
Όμως η ανάπτυξη αυτή δεν μεταφράστηκε σε ουσιαστική βελτίωση του βιοτικού επιπέδου των εργαζομένων. Ο κατώτατος μισθός αυξήθηκε, αλλά η συνολική μισθολογική δομή της οικονομίας παρέμεινε χαμηλή.
Την ίδια στιγμή, ο πληθωρισμός που ακολούθησε την πανδημία COVID-19 και την ενεργειακή κρίση εκτόξευσε το κόστος ζωής. Οι τιμές σε τρόφιμα και ενέργεια αυξήθηκαν πολύ ταχύτερα από τους μισθούς, εξανεμίζοντας μεγάλο μέρος των ονομαστικών αυξήσεων.
Το αποτέλεσμα είναι μια οικονομία που αναπτύσσεται αλλά δεν συγκλίνει πραγματικά με την υπόλοιπη Ευρώπη.
Η σύγκριση που πονάΤο πιο αποκαλυπτικό στοιχείο προκύπτει από τη σύγκριση με την Πορτογαλία. Το 2009 η Ελλάδα ήταν πλουσιότερη από την Πορτογαλία. Σήμερα η σχέση έχει αντιστραφεί.
Οι πραγματικοί μισθοί στην Πορτογαλία έχουν ξεπεράσει τα επίπεδα πριν από την κρίση, ενώ στην Ελλάδα παραμένουν περίπου 10-15% χαμηλότεροι.
Αν η ελληνική οικονομία είχε ακολουθήσει παρόμοια πορεία, ο μέσος εργαζόμενος θα κέρδιζε σήμερα περίπου 200 έως 250 ευρώ περισσότερα κάθε μήνα.
Αυτή η διαφορά αντιπροσωπεύει χαμένο εισόδημα για εκατομμύρια νοικοκυριά.
Το πραγματικό πρόβλημαΤο πρόβλημα της Ελλάδας δεν είναι μόνο η χαμηλή ανάπτυξη. Είναι το μοντέλο ανάπτυξης.
Η οικονομία εξακολουθεί να βασίζεται υπερβολικά σε δραστηριότητες χαμηλής προστιθέμενης αξίας – κυρίως στον τουρισμό , στην αγορά ακινήτων και στις μικρές υπηρεσίες. Οι επενδύσεις σε βιομηχανία, τεχνολογία και καινοτομία παραμένουν περιορισμένες.
Μια τέτοια οικονομία μπορεί να αναπτύσσεται, αλλά δύσκολα παράγει υψηλούς μισθούς.
Το πολιτικό αδιέξοδοΗ πολιτική τάξη της χώρας διαχειρίστηκε την κρίση, αλλά δεν κατάφερε να αλλάξει το παραγωγικό μοντέλο της οικονομίας.
Οι κυβερνήσεις από το 2010 μέχρι σήμερα – από τον Γιώργο Παπανδρέου και τον Αντώνη Σαμαρά μέχρι τον Αλέξη Τσίπρα και τον Κυριάκο Μητσοτάκη – κινήθηκαν σε μεγάλο βαθμό μέσα στο ίδιο πλαίσιο οικονομικής στρατηγικής.
Η συνέχιση αυτής της πορείας εγκυμονεί έναν σοβαρό κίνδυνο: τη μονιμοποίηση μιας οικονομίας χαμηλών μισθών μέσα στην Ευρωπαϊκή Ένωση.
Μια τρίτη συνεχόμενη τετραετία διακυβέρνησης από τον Κυριάκο Μητσοτάκη θα δώσει μόνιμα χαρακτηριστικά σε αυτή την πραγματικότητα. Οι κοινωνικές ανισότητες θα βαθύνουν και η Ελλάδα θα κινδυνεύσει να παγιωθεί ως μια οικονομική περιφέρεια χαμηλής αγοραστικής δύναμης μέσα στην Ευρώπη.
Με άλλα λόγια, ως μια χώρα που σταδιακά μετατρέπεται σε παρία της ευρωπαϊκής οικονομίας.
Η ανάγκη για μια νέα πορείαΗ ελληνική κοινωνία δεν μπορεί να συνεχίσει επ’ αόριστον σε αυτή την κατεύθυνση. Η εμπειρία της τελευταίας δεκαπενταετίας δείχνει ότι η οικονομική στρατηγική που ακολουθήθηκε δεν κατάφερε να αποκαταστήσει το βιοτικό επίπεδο των πολιτών.
Η χώρα χρειάζεται μια ουσιαστική αλλαγή πορείας: ένα νέο παραγωγικό μοντέλο που θα βασίζεται στην αύξηση της παραγωγικότητας, στην τεχνολογία, στην καινοτομία και στην πραγματική ενίσχυση της εργασίας.
Αυτό όμως προϋποθέτει και κάτι ακόμη: την ανάδυση και την ενίσχυση νέων πολιτικών δυνάμεων με νέες ιδέες και διαφορετικές προτάσεις για το μέλλον της ελληνικής οικονομίας.
Γιατί όταν μια κοινωνία παραμένει στάσιμη για τόσο μεγάλο χρονικό διάστημα, η ανάγκη για πολιτική ανανέωση δεν είναι απλώς ζήτημα επιλογής. Είναι ζήτημα ιστορικής αναγκαιότητας.
Το αποτυχημένο σήμερα , το αποτυχημένο χθες και το αποτυχημένο προχθές , όλα μαζί αλλά και το καθένα ξεχωριστά μπορούν να προσφέρουν μόνο ένα ακόμη πιο αποτυχημένο αύριο.
Ο Κώστας Παπανώτας είναι εκπαιδευτικός, μέλος της Π.Ο. Θεσσαλίας του κόμματος “Δημοκράτες-Προοδευτικό κέντρο”