Πρωτοπρεσβυτέρου Ηρακλή Φίλιου
Θεολόγου, Βαλκανιολόγου
Εφημερίου Διάβας Ι.Μ. Σταγών & Μετεώρων
Πρόκειται για μία καθοριστική, για τα εκκλησιαστικά πράγματα, εορτή, αυτή της Κυριακής της Ορθοδοξίας. Την Κυριακή αυτή εορτάζουμε την αναστήλωση των ιερών εικόνων, τις οποίες καταπολέμησαν οι εικονοκλάστες με μανία.
Εδώ θα σταθούμε για λίγο στην δημιουργία της ύλης. Οι Πατέρες της Εκκλησίας συνηθίζουν να ξεκινούν από την δημιουργία του κόσμου και του ανθρώπου, προκειμένου να διαλεχθούν με τα ποικίλα φιλοσοφικά ρεύματα της εποχής τους και να δείξουν την αλήθεια των πραγμάτων, είτε τα θέματα που διαπραγματεύονται σχετίζονται με την κτιστή πραγματικότητα της ύλης, του σύμπαντος, του χρόνου, είτε με τον ίδιο τον άνθρωπο, την δημιουργία του και τον προορισμό του. Η ύλη προϋπήρχε του Θεού; Αν η ύλη προϋπήρχε του Θεού, τότε η αρχή των πάντων δεν είναι ο Θεός. Αν ο Θεός δεν είναι αρχή των πάντων, κάποιος άλλος δημιούργησε τα πάντα. Κι αν κάποιος άλλος δημιούργησε τα πάντα, τότε ο Θεός δεν είναι Παντοδύναμος. Κι αν ισχύει η θεωρία του Επίκουρου, σύμφωνα με τον οποίο η φύση των όντων θεωρείται τυχαία και αυτόματη, χωρίς να υφίσταται καμία πρόνοια;
Η αλήθεια είναι πως κάθε τι έχει τον δημιουργό του. Η θεολογία χωρίς να βρίσκεται η ίδια σε αντίθεση με την επιστήμη, δεν ενδιαφέρεται για το πώς των πραγμάτων αλλά για το γιατί. Επαφίεται στην μόνη αληθινά ελεύθερη βούληση του Θεού Δημιουργού να δημιουργήσει τον κόσμο όπως Εκείνος θέλει. Η θεολογία εξετάζει τη σημασία του κάθε γεγονότος για τη ζωή του ανθρώπου. Δεν εστιάζει, πρωτίστως, στον τρόπο, αν και οι Πατέρες εξαιτίας της σπουδής των επιστημών της εποχής τους, έχουν θέση πάνω σε αυτό και την καταθέτουν στα έργα τους. Έτσι, λοιπόν, ο κόσμος σύμφωνα με τη θεολογία της ορθόδοξης Ανατολής δημιουργήθηκε ex nihilo, δηλαδή από το μηδέν ή εκ του μη όντος (προτιμότερο). Ο Θεός είναι άκτιστος και ο κόσμος κτιστός. Υπάρχει ένα οντολογικό χάσμα ανάμεσα στον Θεό και στον κόσμο. Αυτό σημαίνει πως δεν υφίσταται σχέση οντολογική μεταξύ της κτιστής υπάρξεως και του άκτιστου Θεού Δημιουργού. Στον Νεμέσιο Εμέσης, ο οποίος αντικρούει τον Απολλινάριο σχετικά με την δημιουργία του ουρανού και της γης εκ της αβύσσου, θα δούμε πως η ύλη δεν χαρακτηρίζεται αγένητη αλλά γενητή ‘’πρό πάντων τῶν σωματικῶν προκαταβεβλημένην ὑπό τοῦ Δημιουργοῦ πρός τήν τῶν ἄλλων ὑπόστασιν’’.
Επανερχόμαστε στην ύλη. Η ύλη πάντοτε σκανδάλιζε. Σκανδαλίζει ακόμη και σήμερα. Ιδιαίτερα, όσοι διακρίνονται από ένα μανιχαϊστικό (βλ. γνωστικισμός) πνεύμα διαχωρίζουν την ύλη από το πνεύμα, το καλό από το κακό, μιλώντας για δύο αρχές. Από την άλλη αντιμετωπίζουν την ύλη ως κάτι κακό. Στο περίφημο του έργο ‘’Κατά Μανιχαίων διάλογος’’, ο ορθόδοξος (Ιωάννης Δαμασκηνός) συζητά με τον μανιχαϊστή περί ύλης, Θεού, κόσμου κ.ά. Εκεί, ο Μανιχαίος χαρακτηρίζει την ύλη ‘’κακία, φθορά, σκοτάδι, θάνατο’’, αλλά και το σώμα ως κακό. Γι’ αυτό και ο Ιωάννης Δαμασκηνός λίγο παρακάτω στον λόγο του σημειώνει αποστομωτικά: ‘’Και πάλι· το σώμα καθώς κείτεται νεκρό δεν αμαρτάνει. Επομένως, η κακία δεν προέρχεται από το σώμα, αλλά από την ψυχή’’, η οποία βέβαια είναι αγαθή για τον μανιχαίο σε αντίθεση με το σώμα, εν γένει την ύλη.
Η ύλη πάντοτε ταλαιπωρούσε την Εκκλησία. Η ενανθρώπιση του Θεού, το γεγονός ότι ο Χριστός ντύθηκε την ανθρώπινη σάρκα, σκανδάλιζε γιατί κατά το πλατωνικό συμπόσιο δεν αναμειγνύεται ο Θεός με τον άνθρωπο. Επομένως, η ύλη είναι αμαρτωλή, είναι το κακό. Αυτό το βλέπουμε στον Πλάτωνα (η ύλη ως πηγή του κακού) και το εξωθεί, αν μπορούμε να πούμε, στα άκρα ο Πλωτίνος με την παραδοχή περί κακής ύλης στις Εννεάδες. Εν τέλει ο γνωστικισμός βασάνισε πολύ την Εκκλησία τους πρώτους αιώνες, αλλά και σήμερα, καθότι και στις μέρες μας στον χριστιανικό κόσμο υπάρχουν τέτοιες φωνές.
Πώς γεννήθηκε όμως το ζήτημα με τους εικονοκλάστες των ιερών εικόνων κατά τον 8ο και 9ο αιώνα; Οι τελευταίοι ρωτούσαν τους υπερασπιστές των εικόνων, ποια από τις δύο φύσεις του Χριστού εικονίζουν, τη θεία ή την ανθρώπινη. Καταλυτική η απάντηση των Πατέρων της Εκκλησίας διά στόματος αγίου Θεοδώρου Στουδίτου, ότι δηλαδή ‘’παντός εἰκονιζομένου οὐχ ἡ φύσις, ἀλλ’ ἡ ὑπόστασις εἰκονίζεται’’. Αυτό πρέπει να το κατανοήσουμε, επιτέλους. Η υπόσταση του Λόγου εικονίζεται, η υπόσταση του Λόγου σταυρώνεται, η υπόσταση του Λόγου πάσχει πάνω στον Σταυρό. Γι’ αυτό και λέει ως προς τα παραπάνω ο Χρήστος Γιανναράς ότι ‘’η ορθόδοξη αγιογραφία δεν αποβλέπει στο να παραστήσει ατομικές φύσεις, αλλά εικονίζει το ‘’γεγονός’’ του προσώπου’’.
Οι χριστιανοί δέχονται κατηγορίες πως προσκυνώντας τις εικόνες, προσκυνούν την ύλη, το ξύλο και πως είναι ειδωλολάτρες. Ο Ιωάννης ο Δαμασκηνός σε σχετικό του έργο απαντάει προς όσους κατηγορούν τους χριστιανούς: ‘’Δεν προσκυνώ την ύλη, προσκυνώ όμως τον δημιουργό της ύλης, αυτόν που για μένα έγινε ύλη και καταδέχτηκε να κατοικήσει στην ύλη και να εργαστεί τη σωτηρία μου διαμέσου της ύλης, και δεν θα σταματήσω να σέβομαι την ύλη, με αυτήν που συντελέστηκε η σωτηρία μου… Μην κακίζεις την ύλη· δεν είναι απόβλητη. Κανένα δημιούργημα του Θεού δεν είναι απόβλητο· τούτο είναι φρόνημα των Μανιχαίων’’. Τελικά, οι μόνοι που δεν είναι ειδωλολάτρες είναι οι χριστιανοί. Κατά τα άλλα οι υπόλοιποι κατηγορώντας τους χριστιανούς, μοιάζουν σαν να κυνηγούν τις σκιές τους.