Πολύ ηλεκτρονικό μελάνι έχει χυθεί για την «ιστορική» ταινία του Σμαραγδή, «Καποδίστριας». Παρασυρμένοι συμμετέχουμε κι εμείς σ’ αυτό και, αφού ανήκουμε στον χώρο της εκπαίδευσης, μας ενδιαφέρει άμεσα. Στην ερώτηση να πάνε οι μαθητές να τη δουν κατά μόνας ή με το σχολείο τους, με το χέρι στην καρδιά θα έλεγα:-Όχι!
Όμως η ελευθερία του πνεύματος, της άποψης και της σκέψης, καθώς και η δημοσιοποίησή της δεν επιτρέπουν σε κανέναν να λογοκρίνει το έργο ενός δημιουργού απαξιώνοντάς το και ρίχνοντάς το στην πυρά καλώντας τον κόσμο να μην πάει. Έτσι ο αγώνας για την αντικειμενικότητα και την ιστορική πραγματικότητα μεταφέρεται στην τάξη, όπως συμβαίνει στην πράξη. Σίγουρα η ταινία προσφέρει υλικό για συζήτηση.
Ο κύριος Σμαραγδής πάντως φρόντισε να διαφημίσει την ταινία του βάζοντας στο κάδρο τον εαυτό του και απέναντί του το σύστημα… που τον χρηματοδότησε. Λειτούργησαν όλες του οι συνεντεύξεις ως previews και εν είδει διαφήμισης σε σταθμούς τηλεοπτικούς, ραδιοφωνικούς η web, με αντιπολιτευτική χροιά οι περισσότεροι, τυχαίο(;), για να εξυμνήσει στο τέλος την Υπουργό Πολιτισμού (αντίφαση;) για τη βοήθειά της.
Όσον αφορά την ταινία, μια που είναι «βιογραφική», θέλει δεν θέλει, κρίνεται για τις ιστορικές της αναφορές και για την αξία της ως ταινίας κρίνεται για την καλλιτεχνικότητα και τις τεχνικές της δυνατότητες.
Έτσι η σχέση της με την ιστορία είναι μόνο ο τίτλος της, αφού οι ιστορικές ανακρίβειες σε πρόσωπα και γεγονότα βρίθουν στην ταινία κάνοντάς την αστεία. Παραδείγματα κραυγαλέα που έκαναν τους σπουδαίους καθηγητές μας Λούκο Κωνσταντίνο (ερευνητή πενήντα ετών του Καποδίστρια) και Χατζή Αριστείδη να διαρρήξουν τα ιμάτιά τους, όταν ο Γιωργάκης Μαυρομιχάλης στην ταινία φαίνεται να έχει πάρει υποτροφία από τη Φιλόμουσο Εταιρεία με έγκριση του Καποδίστρια· ιστορικά όμως αυτή η υποτροφία δόθηκε στον αδελφό του, Δημήτριο. Έτσι αλλάζουν τα κίνητρα δράσης του δολοφόνου.
Ο Μέτερνιχ εμφανίζεται ως μόνιμος εχθρός του Καποδίστρια και ως εμπλεκόμενος στη δολοφονία — αλλά ιστορικά ο Μέτερνιχ δεν είχε σχέσεις με την ελληνική αντιπολίτευση, όταν ο Καποδίστριας ήταν στην Ελλάδα και δεν θεωρείται ότι βρίσκεται πίσω από τη δολοφονία. Η αγγλική διπλωματία ήταν εναντίον του Κυβερνήτη και έβαζε πολλά εμπόδια, όπως με τη μη διάθεση του δανείου, που ζήτησε ο Καποδίστριας, αλλά η ιστορική έρευνα δεν έχει δείξει μέχρι σήμερα ότι βρισκόταν πίσω από τη δολοφονία του.
Ο Καποδίστριας ποτέ δεν όρκισε μέλη στη Φιλική Εταιρεία, και μέχρι στις παρυφές της Ελληνικής Επανάστασης ήταν εναντίον του σχεδιασμού και της Οργάνωσης του Αγώνα καλώντας τους να εναποθέσουν τις ελπίδες τους στον Θεό και να περιμένουν τις αλλαγές που θα επέρχονταν σε ευρωπαϊκό επίπεδο.
Ο Καποδίστριας δεν έγραψε το Ελβετικό Σύνταγμα, το οποίο γράφτηκε και ψηφίστηκε μια δεκαετία μετά τον θάνατό του, στις 12 Σεπτεμβρίου του 1848. Ο τσάρος Αλέξανδρος δεν ήταν επιεικής απέναντί του μέχρι το τέλος. Δεν ήταν όλοι οι καπεταναίοι, αρχηγοί φατριών, απέναντι στον Καποδίστρια με τον μονομερή τρόπο που προβάλλεται στην ταινία και σίγουρα η ιστορική έρευνα έχει αναδείξει τον Αλέξανδρο Μαυροκορδάτο ως τον άνθρωπο που εκπόνησε τα τρία φιλελεύθερα συντάγματα της Επανάστασης με ρόλο πατριωτικό και δράση, που πια δεν τον αδικεί.
Σίγουρα ο Καποδίστριας ως άνθρωπος του Θεού δεν κατέφυγε σε μέντιουμ, καφετζούδες και μάντεις(sic) της εποχής. O τσάρος ναι, ήταν βαθιά χωμένος σε μυστικιστικές οργανώσεις, όπως ταιριάζει σε έναν Ρώσο της εποχής και όπως τον καθοδηγούσε η ερωμένη του…
Η φράση για τον Μινωικό Πολιτισμό δεν ήταν γνωστή εκείνη την εποχή, πριν το 1830, όταν οι ανασκαφές στην Κρήτη ξεκίνησαν το 1894 και ολοκληρώθηκαν σχεδόν το 1914!
Ο σκηνοθέτης έκανε την ταινία χωρίς να συμβουλευτεί κανέναν σύγχρονο ή σοβαρό ιστορικό, όταν ο Όλιβερ Στόουν για την ταινία του «Αλέξανδρος» είχε ως βασικό του σύμβουλο τον καθηγητή Robin Lane Fox από το Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, έναν από τους πιο γνωστούς μελετητές της ζωής του Μεγάλου Αλεξάνδρου.
Άρα για ποιο λόγο έκανε το πορτρέτο του Κυβερνήτη. Για να αγιοποιηθεί λέει ο ίδιος με καμάρι! Σχόλια δεν έχω κουράγιο να κάνω…
Για την καλλιτεχνική αξία της ταινίας μπορούμε να μιλήσουμε, μη όντας κριτικοί; Νομίζω ναι, γιατί είμαστε πελάτες και έχουμε λόγο.
Αρχικά η ταινία ήταν χαμηλού κόστους με ένα «μπάτζετ» πέντε εκατομμυρίων ευρώ, όπως υποστήριξε ο Σκηνοθέτης, ποσό που κοστίζουν μεσαίες παραγωγές στην Ευρώπη σήμερα. Εάν έπρεπε να καταστεί μεγάλη παραγωγή απαιτούνταν τα διπλάσια χρήματα. Γιατί τότε την έκανε; Γιατί του το ζήτησε ο Καποδίστριας αποφάνθηκε ο Σμαραγδής!
Γι’ αυτό λοιπόν οι σκηνές αποθανατίστηκαν μέχρι το Βουκουρέστι σε δυο ταξίδια, ενώ οι λίμνες της Ελβετίας ήταν απλά η λιμνοθάλασσα του Μεσολογγίου και οι κοντινές στην Αττική ακτές… όσο για μακρινά πλάνα, ούτε ένα. Μια μάχη; Μπα! Θυμηθείτε ότι τα υπολείμματα της στρατιάς του Ιμπραήμ συνέχιζαν τον κλεφτοπόλεμο στη Στερεά Ελλάδα μέχρι και το 1830. Ο μεγάλος όγκος των δυνάμεων αποχώρησε μόλις το Φθινόπωρο του 1828, ενώ ο Καποδίστριας είχε ήδη δέκα μήνες στην εξουσία και έστελνε δυνάμεις εναντίον τους.
Ταυτόχρονα, καθώς η ταινία υπηρετεί μια ιδεολογική σκοπιά, αποκτά μια μονοδιάστατη και όχι ισορροπημένη αφήγηση που θα βοηθούσε τον θεατή να κατανοήσει τη σύνθετη προσωπικότητα του μεγάλου διπλωμάτη μας. Η ταινία μοιάζει περισσότερο με θρησκευτικό δράμα ή λαϊκή εξύμνηση παρά με ρεαλιστικό ιστορικό δράμα.
Υποκριτικά εκτός από τον Αντώνη Μυριαγκό που σώζεται και έναν δυο ακόμη, οι υπόλοιποι με εξάρχουσα την Ηλέκτρα Φραγκιαδάκη, που υποδυόταν τη Ρωξάνδρα, απείχαν από τη ρεαλιστική απόδοση του ρόλου τους. Οι φωνές και οι παιδιάστικοι διάλογοι ίσως να έκαναν ανεπίτρεπτο κακό καθιστώντας τη σκηνοθεσία και το σενάριο-που έγραψε μόνος του ο δημιουργός- σχολική παράσταση.
Για να καταλήξουμε σε ένα συμπέρασμα, μάλλον η ταινία γοητεύει με το θέμα της το κοινό όλων των ηλικιών κυριαρχώντας όμως στα σπλάχνα της το ύφος του λαϊκισμού, χωρίς να προσφέρει, έστω στο επίπεδο της ψευδαίσθησης της σκοτεινής αίθουσας, του μυστηρίου και του παραμυθιού, μια βαθιά κινηματογραφική εμπειρία.
Αδάμος Βασίλειος