Αμαλία Κ. Ηλιάδη, φιλόλογος–ιστορικός, Δ/ντρια 9ου Γυμνασίου Τρικάλων
Mε την καθοδηγητική και υποστηρικτική παρουσία συνοδών καθηγητών που χαίρονται την εκδρομική εμπειρία με τους μαθητές τους, γι αυτό και επιλέγουν να την αποκτούν, την κ. Ηλιάδη Αμαλία, φιλόλογο–ιστορικό και την κ. Διαμαντή Αριάδνη, φιλόλογο ειδικής αγωγής, μαθητές/τριες της Α’ και Β΄ Τάξης του 9ου Γυμνασίου Τρικάλων, την Παρασκευή 20 Μαρτίου 2026, είχαν την ευκαιρία να θυμηθούν βιωματικά μια χρονική περίοδο που ξεκινά από τα αρχαία χρόνια και φθάνει ίσαμε το σήμερα ακολουθώντας ιστορικές διαδρομές και αρχαιολογικούς περιπάτους σε Κάστρα και Μουσεία της Φθιώτιδας. Το αντικείμενό μας ήταν η γνωριμία μας με Μουσεία και αρχαιολογικούς χώρους της Φθιώτιδας στο πλαίσιο του μαθήματος της Ιστορίας: Αρχαιολογικό Μουσείο Λαμίας, Κάστρο Λαμίας, Βυζαντινό Μουσείο Υπάτης, Κάστρο Υπάτης, Πύργος και αρχαιολογικός χώρος Αχινού. Η Αρχαία και η Βυζαντινή Ιστορία όπως αποτυπώνεται στα υλικά κατάλοιπα της περιοχής της Φθιώτιδας και η καταγραφή και μελέτη τους από τους μαθητές/τριές μας της Β΄και Α΄Τάξης, με όλους τους δυνατούς τρόπους: λόγο, εικόνα, σύγχρονα οπτικοακουστικά-ψηφιακά και ηλεκτρονικά μέσα.
Η ιστορική μας διαδρομή–αναδρομή άρχισε από την Λαμία. Η πόλη της Λαμίας μετά τα μέσα του 4ου αι. π.Χ. τέθηκε κάτω από την κυριαρχία του Φιλίππου Β΄. Η Αρχαία πόλη και το κάστρο τον 13ο και 14ο αι. πέρασε διαδοχικά στα χέρια των ξένων κατακτητών του Μεσαίωνα, Φράγκων και Καταλανών και πήρε την ονομασία «Κάστρο». Το 1446 κατελήφθη οριστικά από τους Τούρκους και παρέμεινε στην κατοχή τους μέχρι την απελευθέρωση της Λαμίας το 1833. Την εποχή του Όθωνα κτίστηκε στο κεντρικό πλάτωμα στρατώνας για τις ανάγκες των παραμεθορίων δυνάμεων.
Το Κάστρο της Λαμίας στην κορυφή ενός βραχώδους λόφου, δεσπόζει και ελέγχει την κοιλάδα του Σπερχειού μέχρι τον Μαλιακό κόλπο και το πέρασμα που οδηγεί δια μέσου της ΄Οθρυος στην Θεσσαλία. Το μέσον του κεντρικού πλατώματός του καταλαμβάνει ο οθωνικός στρατώνας, στον οποίο στεγάζεται το Αρχαιολογικό Μουσείο Λαμίας. Παραμένει αβέβαιο αν υπήρξε κάποια ανακαίνιση του τείχους στην εποχή του Ιουστινιανού. Τα τμήματα αργολιθοδομής με ενδιάμεση χρήση συνδετικού κονιάματος και κεραμιδιών ανήκουν σε επισκευές πιθανόν των βυζαντινών χρόνων, αλλά επίσης των Φράγκων και των Καταλανών. Το πλάτωμα της ΝΔ γωνίας χρησίμευε στο Μεσαίωνα ως προμαχώνας και διέθετε δεξαμενή. Νέες συμπληρώσεις και επισκευές πραγματοποιήθηκαν κατά τη διάρκεια της Τουρκοκρατίας.
Το Αρχαιολογικό Μουσείο Λαμίας στεγάζεται σε ένα εντυπωσιακό κτίριο της εποχής του Όθωνα, το οποίο λειτουργούσε ως Στρατώνας και βρίσκεται στην κορυφή του λόφου του κάστρου της Λαμίας. Οι συλλογές του μουσείου περιλαμβάνουν αρχαιολογικά ευρήματα από ανασκαφικές έρευνες στη Φθιώτιδα και Ευρυτανία. Χαρακτηριστικά ευρήματα περιέχονται σε δώδεκα θεματικές ενότητες, οι οποίες καλύπτουν ολόκληρη την προϊστορική και την ιστορική περίοδο, έως τα ρωμαϊκά χρόνια. Τα ευρήματα δίνουν μια εικόνα για την ιστορία της περιοχής, η οποία περιλαμβάνει τμήματα της αρχαίας Φωκίδας, της ανατολικής Λοκρίδας, της Δωρίδας, της Αχαϊας, της Φθιώτιδας και της Μαλίδας (περιοχή Μαλιακού κόλπου).
Συνεχίσαμε το ταξίδι μας στην γραφική κωμόπολη της Υπάτης. Η Υπάτη οχυρώθηκε για πρώτη φορά τους ύστερους – κλασσικούς πρώιμους ελληνιστικούς χρόνους. Τμήματα αυτής της οχύρωσης έχουν ανευρεθεί σε πολλά σημεία γύρω από το Κάστρο και τον σύγχρονο οικισμό. Η οχύρωση ανανεώθηκε την παλαιοχριστιανική εποχή από τον αυτοκράτορα Ιουστινιανό (527-565 μ.Χ.). Το 869 η Υπάτη αναφέρεται σε εκκλησιαστική σύνοδο για πρώτη φορά με το όνομα Νέα Πάτρα μαζί με τη Λαμία, που ονομαζόταν τότε Ζητούνι. Το 1393 καταλήφθηκε από τους Τούρκους, που είχαν επικεφαλής το Σουλτάνο Βαγιαζήτ. Την περίοδο της οθωμανικής κυριαρχίας ονομαζόταν Πατρατζίκι (μικρή Πάτρα) και αποτελούσε έδρα ιδιαίτερης επαρχίας.
Αρκετά κατάλοιπα του πανίσχυρου αυτού κάστρου, οχυρωμένου δυνατά και από τη φύση, σώζονται σήμερα. Χαρακτηριστικό είναι το ερείπιο ενός στρογγυλού πύργου, η χρονολόγηση του οποίου αμφισβητείται – είναι άγνωστο δηλαδή- εάν το κατασκεύασαν Έλληνες, Φράγκοι ή Καταλανοί.
Το 869 η Υπάτη αναφέρεται σε εκκλησιαστική σύνοδο για πρώτη φορά με το όνομα Νέα Πάτρα μαζί με τη Λαμία, που ονομαζόταν τότε Ζητούνι. Το 1204 καταλήφθηκε από τους Φράγκους σταυροφόρους και το 1218 πέρασε στην κυριαρχία των βυζαντινών δεσποτών της Ηπείρου. Το 1267 κληροδοτήθηκε στον Ιωάννη Άγγελο Δούκα Κομνηνό το Νόθο, ο οποίος οχύρωσε εκ νέου το Κάστρο και κατέστησε την Υπάτη έδρα του κρατιδίου της Μεγάλης Βλαχίας, που εκτεινόταν μέχρι τη δυτική Μακεδονία.
Το Κάστρο της Yπάτης δέχτηκε το 1275 την επίθεση του Ιωάννη Παλαιολόγου, βυζαντινού στρατηγού, επικεφαλής 30.000 ανδρών. Η ισχυρή οχύρωσή του εμπόδισε την κατάληψή του με έφοδο. Ο Ιωάννης απέδρασε και κάλεσε σε βοήθεια τον Φράγκο Δούκα των Αθηνών, ο οποίος έφτασε στις Νέες Πάτρες, επικεφαλής ιπποτών και διέλυσε την πολιορκία. Το Κάστρο παρέμεινε στην κυριαρχία των απογόνων του Ιωάννη μέχρι το 1318, οπότε πέρασε στα χέρια των Καταλανών, που σχημάτισαν το δουκάτο των Αθηνών και των Νέων Πατρών. Το 1393 καταλήφθηκε από τους Τούρκους, που είχαν επικεφαλής το Σουλτάνο Βαγιαζήτ. Την περίοδο της οθωμανικής κυριαρχίας ονομαζόταν Πατρατζίκι (μικρή Πάτρα) και αποτελούσε έδρα ιδιαίτερης επαρχίας.
Αρκετά κατάλοιπα του πανίσχυρου αυτού κάστρου, οχυρωμένου δυνατά και από τη φύση, σώζονται σήμερα. Χαρακτηριστικό είναι το ερείπιο ενός στρογγυλού πύργου, η χρονολόγηση του οποίου αμφισβητείται – είναι άγνωστο δηλαδή- εάν το κατασκεύασαν Έλληνες, Φράγκοι ή Καταλανοί.
Επισκεφθήκαμε και ξεναγηθήκαμε λεπτομερώς από την υπεύθυνη του, το σύγχρονο Βυζαντινό Μουσείο Φθιώτιδας στην Υπάτη. Το Βυζαντινό Μουσείο Φθιώτιδας στεγάζεται στο αναστηλωμένο κτήριο του καποδιστριακού στρατώνα του 1836 στην Υπάτη. Στις αίθουσές του, μέσα από τα αρχαιολογικά ευρήματα, παρουσιάζεται η ζωή στην περιοχή από τους παλαιοχριστιανικούς έως και τους βυζαντινούς χρόνους. Χαρακτηριστικά εκθέματα είναι τα αρχιτεκτονικά μέλη από βυζαντινούς ναούς της περιοχής, καθώς και η νομισματική συλλογή του δωρητή Κωνσταντίνου Κοτσίλη.
Ολοκληρώσαμε την ιστορική μας περιήγηση στον Αχινό Φθιώτιδας με τα Παραδοσιακά πυργόσπιτα στη θάλασσα, μια όμορφη παράκτια περιοχή, ένα χωριό ιδανικό για μια ήσυχη εκδρομή.
Μπορεί να μην έχει φήμη ανάλογη των λουτροπόλεων της Φθιώτιδας ή άλλων παραλιακών χωριών, όμως ο Αχινός είναι ένας παραδοσιακός οικισμός με το δικό του ενδιαφέρον. Και προσφέρει καλή εναλλακτική λύση σε όσους αναζητούν μια ήσυχη εκδρομή στην ευρύτερη περιοχή. Δεν είναι τυχαίο, άλλωστε, ότι εδώ είχε το εξοχικό της η διάσημη συγγραφέας Ζωρζ Σαρρή, η οποία άφησε αγαπημένα έργα αναφοράς σαν τον «Θησαυρό της Βαγίας».
Ένα πολύ ξεχωριστό θέαμα που αρκούντως θαυμάσαμε είναι οι απέραντοι ελαιώνες και οι αμπελώνες που κατεβαίνουν σχεδόν ως την ακτή. Ακολουθήσαμε τον δρόμο με το αυτοκίνητο, φιδωτά πάνω στην πλαγιά και συναντήσαμε λίγο έξω από το χωριό το βραβευμένο οινοποιείο La Tour Melas με τον πύργο του.
Συμπερασματικά, οι μαθητές/τριες που είχαν το ενδιαφέρον και τη δημιουργική ανησυχία μπόρεσαν να συνδέσουν τη θεωρία των μαθημάτων στην τάξη με τη βιωματική εμπειρία του πολιτιστικού ταξιδιού. Η εκπαιδευτική αυτή επίσκεψη ήταν η καλύτερη κατακλείδα, σ’ ένα ταξίδι συσσωρευμένης γνώσης και ευκαιρία κοινωνικής συναναστροφής με τους μαθητές μας, οι οποίοι σε όλη τη διάρκεια της εκδρομής μας υπήρξαν συνεργάσιμοι και συνεπείς στα δικαιώματα όπως και στις υποχρεώσεις τους.